Cái clip thanh niên chế Bản đồ Đạo tặc trong Harry Potter dựa trên công nghệ hồi trưa làm mình nhớ đến một clip khác từng xem.Cái clip đấy là chế rap battle giữa Luke Skywalker và Harry.
Điểm thú vị trong cái clip này là ngay đoạn đầu, Luke có diss Harry với một verse về việc câu chuyện của Harry về cơ bản là đạo từ bên Star Wars nhà mình mà ra (cả hai đều là trẻ mồ côi không rõ thân phận, do người lạ nuôi dưỡng, và về sau được biết mình nắm giữ tài năng kỳ lạ và được một ông hàng khủng nhận làm đệ).
Tuy nhiên, thực ra thì không phải là ông nào đạo của ông nào hết. Sở dĩ chuyện của Harry và Luke nhìn hao hao nhau đến vậy là bởi cả hai đều bám theo một cái mạch có tên The Hero's Journey.
The Hero's Journey là một khái niệm kinh điển trong nghệ thuật kể chuyện. Nền tảng cho nó khởi nguồn từ tận những năm cuối thế kỷ 19, khi một số nhà nhân chủng học bắt đầu để ý thấy một điều thú vị: khá nhiều câu chuyện thần thoại ở trong những nền văn hóa khác nhau đều đi theo một mạch nhất định, đặc biệt nếu câu chuyện ấy xoay quanh một nhân vật người hùng cụ thể nào đó. Tình tiết thì có thể khác nhau, nhưng “dàn bài” chung thì giống nhau đến lạ. Họ sử dụng thuật ngữ “monomyth,” tức nét chung trong thần thoại, để tả hiện tượng này. Vấn đề là monomyth không chỉ giới hạn trong hành trình của một nhân vật nào đó, mà nó còn được dùng để tả những theme hay mô típ thần thoại nói chung hay xuất hiện ở nhiều nơi nữa.
Cái kiểu dàn ý cho cuộc phiêu lưu của người hùng chỉ thực sự có thuật ngữ độc lập khi một giáo sư văn học tên Joseph Campbell xuất bản cuốn sách The Hero with a Thousand Faces năm 1949. Trong cuốn sách này, ông đã thảo luận về sự tương đồng giữa hành trình của các vị anh hùng trong thần thoại trên khắp thế giới, và đã đặt tên cho nó là The Hero's Journey. Trong The Hero's Journey, người hùng bước bước từ một thế giới bình thường sang một miền đầy những sự siêu nhiên; tại đây, người hùng phải đối mặt với những thế lực phi thường, và rốt cuộc giành được phần thắng; sau đó, người hùng trở lại từ cuộc phiêu lưu bí ẩn này, và dựa trên những gì thu lượm được từ hành trình của mình mà giúp đỡ đồng loại.
Cụ thể hơn, Campbell bảo một The Hero's Journey nghiêm chỉnh sẽ có mười bảy bước cả thảy, được chia thành ba giai đoạn chính như sau:
Đầu tiên là giai đoạn khởi hành (Departure), tức người hùng sẽ rời bỏ thế giới quen thuộc lại phía sau. Trong giai đoạn này sẽ có 5 bước:
1) Lời vẫy gọi phiêu lưu (The Call to Adventure): một sự kiện hoặc nhân vật nào đó xuất hiện, khiến người hùng nhận ra mình phải lên đường phiêu lưu.
2) Từ chối lời vẫy gọi (Refusal of The Call): người hùng ngần ngừ không chịu đi phiêu lưu, hoặc từ chối hẳn do sợ hãi, có bổn phận riêng, hoặc vì bất kỳ lý do nào khác. Mình từng làm nguyên một bài chi tiết về cái này, anh em có thể đọc ở đây: https://scifivietnam.blogspot.com/2022/07/refusal-of-call-khi-inh-menh-vay-goi.html
3) Viện trợ siêu nhiên (Supernatural Aid): Chối gì thì chối, Narrative Causality vẫn ép người hùng phải hưởng ứng The Call để có chuyện mà kể (đọc thêm về Narrative Causality ở đây: https://scifivietnam.blogspot.com/2022/07/narrative-causality-cau-chuyen-quyet.html). Khi ấy, sẽ có một thanh niên từ thế giới xa lạ của cuộc phiêu lưu đến hỗ trợ người hùng.
4) Vượt qua ngưỡng đầu tiên (The Crossing of the First Threshold): Người hùng lúc này làm một điều gì đó khiến mình thực sự thò chân vào miền chưa biết.
5) Bụng cá voi (Belly of the Whale): Dù đã bước vào cuộc phiêu lưu rồi, người hùng có thể vẫn còn ỡm ờ, chưa muốn bỏ hẳn thế giới cũ. Sẽ có chuyện xảy ra để người hùng không còn lựa chọn nào khác ngoài bước hẳn vào thế giới mới. Đây là một dạng chân trời sự kiện, khiến người hùng không còn đường lui nữa mà phải đi phiêu lưu thật sự.
Tiếp theo là đến giai đoạn vào phiêu lưu (Initiation), tức những biến cố chính của hành trình trong thế giới mới sẽ diễn ra. Giai đoạn này sẽ có 6 bước:
1) Chặng đường thách thức (The Road of Trials): Người hùng gặp một chuỗi những thách thức trên con đường phiêu lưu, và phải loay hoay tìm cách vượt qua chúng nó.
2) Gặp gỡ nữ thần (The Meeting with the Goddess): Một chặng nghỉ chân dành cho người hùng, nơi người hùng ngẫm lại hành trình của mình và được một nhân vật quyền thế nào đó tặng cho quyền năng hay đồ để đi tiếp
3) Bị gái quyến rũ (Woman as the Temptress): Một thứ cám dỗ gì đó xuất hiện nhằm khiến người hùng muốn từ bỏ chuyến phiêu lưu, và người hùng phải kháng cự nó để dấn thân bước tiếp.
4) Làm hòa với cha (Atonement with the Father): Người hùng đối mặt với một khía cạnh nào đó của bản thân, bấy lâu nay kìm hãm mình, bỏ lại hoặc ít nhất thấu hiểu một thứ mình vốn từng thù ghét.
5) Lột xác thành thần (Apotheosis): Tất cả những gì xảy ra từ trước đến nay đã khiến cho người hùng trở thành một con người mới. Người hùng hoặc đã ngộ ra điều gì đó, hoặc đã sở hữu quyền năng mới, sẵn sàng đi đương đầu với thử thách cuối cùng của hành trình.
6) Ân huệ tối thượng (The Ultimate Boon): Người hùng đánh xong trùm cuối và đạt được mục tiêu của chuyến hành trình
Cuối cùng là giai đoạn trở lại (Return), tức người hùng sẽ về với thế giới quen thuộc cũ. Giai đoạn này cũng sẽ có 6 bước:
1) Từ chối quay về (Refusal of the Return): Vì bấy giờ đã quen với thế giới mới, hoặc bị hớp hồn trước cái thành quả mình đạt được ở bước trước, người hùng không còn muốn trở lại thế giới bình thường nữa.
2) Cuộc đào tẩu kỳ diệu (The Magic Flight): Cũng như với The Call lúc đoạn đầu, người hùng rốt cuộc vẫn phải chấp nhận quay về. Công cuộc rời bỏ thế giới cũ có thể sẽ khó khăn, và người hùng sẽ phải liều chết mở đường máu quay về.
3) Giải cứu từ bên ngoài (Rescue from Without): Cũng như ban đầu, người hùng có thể sẽ được người hỗ trợ ở bước này, đặc biệt vì khả năng cao đây là lúc người hùng đã bị chuyến phiêu lưu vắt kiệt sức lực rồi.
4) Vượt qua ngưỡng trở lại (The Crossing of the Return Threshold): Người hùng bắt đầu thò chân vào lại thế giới bình thường ngày xưa.
5) Làm chủ hai thế giới (Master of the Two Worlds): Người hùng thể hiện mình giờ đây hoàn toàn có thể sống một cách thoải mái trong cả hai thế giới – thế giới bình thường và thế giới của cuộc phiêu lưu.
6) Tự do sống (Freedom to Live): Vì đã trải qua quá nhiều biến cố cũng như đạt được mục đích trong chuyến hành trình của mình, người hùng không còn hãi sợ gì nữa, và có thể sống cuộc đời mình một cách ung dung tự tại, không lo không nghĩ.
Cái thuyết này của Campbell bị giới học giả chỉ trích khá nhiều, đặc biệt là bởi dân nghiên cứu dân gian. Nhiều người cảm thấy phương pháp nghiên cứu của ông là phi học thuật, chưa kể ông còn đã cố tình chọn các nguồn thần thoại thiên lệch nhằm củng cố kết luận của bản thân. Tuy nhiên, cái thuyết The Hero's Journey vẫn tạo được tiếng vang rất lớn trong giới hoạt động sáng tác, và ngày nay nó được coi như nguyên mẫu tiêu chuẩn cho một câu chuyện phiêu lưu.
Lẽ đương nhiên, gần như chẳng ai copy The Hero's Journey 100% hết. Người ta ăn bớt bước, biến tấu các bước, xoáy sâu vào một bước đủ kiểu. Nhưng nhìn chung, nếu lôi một tác phẩm phiêu lưu bất kỳ ra, ta kiểu gì cũng sẽ thấy không ít thì nhiều bóng dáng The Hero's Journey trong đấy.
***
Bài gốc được đăng trong group Hội thích truyện Sci Fi trên Facebook. Cùng ghé chơi group để thảo luận về bài viết hoặc đọc thêm các bài tương tự, bạn nhé.
↓