Hôm nay đọc lướt lại cái bài về Death Note ngày trước, mình để ý thấy một cái tranh cãi muôn thuở xoay quanh cái series này lại trỗi dậy: tại sao việc Kira giết tội phạm lại có vấn đề? Vụ này làm mình nhớ đến một mô típ mà thiên hạ đem ra dùng cực kỳ nhiều khi muốn thêm tí “gia vị” triết lý đạo đức cho tác phẩm: Thou Shalt Not Kill.
Nhờ cái tên quá nổi tiếng của mình, hẳn chỉ cần nghe qua thôi là phần đông anh em đã hiểu mô típ sẽ động đến những thứ gì rồi. Nhưng để đề phòng trường hợp có ai thấy lạ tai, mình sẽ nói qua một tí về nó.
Thou Shalt Not Kill là một câu trích nguyên văn trong Kinh Thánh. Cụ thể hơn, nó là một trong mười điều răn dạy về đạo đức và tôn giáo do Chúa ban bố, và có nghĩa là “Ngươi không được giết người.” Khi được chuyển thành mô típ kể chuyện, Thou Shalt Not Kill cũng giữ nguyên cái ý nghĩa đấy: lấy mạng người khác là sai trái.
Nhưng dưới dạng mô típ kể chuyện, Thou Shalt Not Kill lại lờ lớ lơ đi một điều: không phải cái “giết” nào cũng bị điều răn gốc cấm hết.
Trong tiếng Do Thái cổ, tức ngôn ngữ được dùng để viết ra Kinh Thánh (cụ thể ở đây lấy là Kinh Xuất Hành), cái thứ bị cấm là “retzach,” và cái từ này dùng để chỉ các hành động giết chóc có dã tâm (dịch ra tiếng Anh là “murder”) trong khi giết chóc đơn thuần, bất kể có dã tâm hay không (tức “kill”), thì Kinh dùng một từ khác. Thậm chí, Kinh còn chia hẳn ra là nếu giết chóc với lý do chính đáng, chẳng hạn trong chiến tranh hoặc hành quyết tội phạm theo luật pháp, thì cũng sẽ không bị thành “retzach.” Thế tức là điều răn ấy chính xác ra phải được dịch là Thou Shalt Not Murder, và trên thực tế thì đã có khá nhiều ấn bản Kinh Thánh ngày nay dùng chữ “murder” thay cho chữ “kill.”
Vì không có sự phân định giữa “murder” và “kill” mà chỉ nói đến hạ sát thông thường, mô típ Thou Shalt Not Kill có một độ phủ rất rộng. Một nhân vật được xây dựng với triết lý Thou Shalt Not Kill làm cốt lõi có thể sẽ như bụt sống, không hề sát sinh một chút nào; hoặc có thể sẽ chỉ không xuống tay nếu không bị ép vào đường cùng; hoặc có thể chỉ không xuống tay nếu C̶h̶ó̶ ̶H̶ư̶ ̶b̶ả̶o̶ ̶t̶h̶ế̶ đối tượng thỏa mãn một số yếu tố random nào đó;…
Ngoài ra, sự rộng vùng của Thou Shalt Not Kill còn có thể được sử dụng để tạo xung đột nữa. Bản thân nhân vật có thể sẽ do dự trước cái phạm vi của từ “kill” đấy, và bị giằng xé giữa việc mình làm A, B, C là đã đi quá giới hạn hay chưa; hoặc không thì có thể có hai nhân vật với hai triết lý Thou Shalt Not Kill khác biệt hay thậm chí là đối nghịch hẳn với nhau, và bên này cảm thấy bên kia là ngu ngốc hoặc vô đạo đức gì đó; hoặc cũng có thể triết lý Thou Shalt Not Kill kia đã để lại hậu quả là ai đó sống sót và kẻ ấy về sau gây ra tội trạng gì khủng khiếp lắm;…
Một trong những ví dụ Thou Shalt Not Kill kinh điển nhất của Sci Fi là Định luật Rôbốt học Thứ Nhất của Isaac Asimov. Định luật này cấm tuyệt đối bọn rôbốt làm tổn hại đến con người theo bất cứ phương thức nào, hay thậm chí đứng im nhìn con người bị hại cũng không được. Điều này đẻ ra một lô một lốc vấn đề. Chẳng hạn trong tuyển tập I, Robot, khi bọn rôbốt được đem vào làm tại một khu công nghiệp, với các nhân viên con người đôi khi chỉ phải chấp nhận một tí rủi ro để thực hiện nhiệm vụ của mình, chúng nó cứ xộc vào lôi con người ra, dù được trưng ra đủ thứ bằng chứng là nguy hiểm không nằm ở mức cao. Rốt cuộc người ta phải chỉnh cho bọn này chỉ không được trực tiếp làm hại người thôi, chứ còn có thể đứng im nhìn con người bị hại được, để từ đấy còn làm việc được tử tế.
Tuy nhiên, điều này tiềm ẩn mối nguy là một con rôbốt có thể diễn giải cái luật Thou Shalt Not Kill kia theo kiểu Thou Shalt Not Kill With Thine Physical Self, tức là nếu tác nhân gây tử vong không phải là thứ gì gắn liền với cơ thể nó, thế thì nó vẫn không phá luật. Như Tiến sĩ Tâm lý Rôbốt học Susan Calvin đã phỏng đoán, con rôbốt này có thể đứng từ trên cao thả nguyên một kiện hàng và đè nát người đứng bên dưới, nhưng sau đó có thể đổ cho kẻ khiến con người tử vong là cái kiện hàng và trọng lực, chứ nó thì không liên đới.
Trong series Animorphs thì ta có một số trường hợp Thou Shalt Not Kill khá thú vị. Đầu tiên là có chủng tộc rôbốt chó, ấy là người Chee, về cơ bản cũng được áp đặt Định luật Một của Asimov, có điều ở mức cực đoan hơn. Họ không thể sử dụng bạo lực với bất kỳ một ai cả, thế nên ngay cả khi đáng sáng tạo của mình bị một chủng tộc ngoài hành tinh khát máu tàn sát, họ cũng chỉ biết đứng nhìn. Có một tập, một người Chee muốn tìm cách loại bỏ cái định luật gò bó ấy đi để trực tiếp giúp các thành viên Animorphs bảo vệ Trái Đất. Tuy nhiên, sau khi loại bỏ được cái luật đó thật và đã tạo ra cả một bể máu, nhân vật đấy quá hãi hùng trước hành động của bản thân và đã tự cài lại luật kia, không bao giờ còn nghĩ đến chuyện gỡ bỏ nó nữa.
Bản thân các thành viên Animorphs cũng có một phiên bản Thou Shalt Not Kill riêng, có điều giới hạn trong Thou Shalt Not Kill Thine Own Species, tức là sẽ (cố gắng) không sát hại đồng loại của mình thôi, còn đâu Taxxon, Hork-Bajir, Yeerk, Gedd,… đều gg hết. Chính điều này đã dẫn đến việc thường thì các vật chủ con người của bọn Yeerk toàn bị đánh bất tỉnh hoặc bị ăn thương tích không nguy hiểm đến tính mạng (dù tất nhiên lúc cần thì chẳng ai buồn câu nệ gì đâu 🐧 ). Visser Một, thống lĩnh gần tối cao của quân đội Yeerk, đã để ý đến điều này, và đã bắt đầu sinh nghi. Dần dần, thanh niên đặt ra giả thuyết là sở dĩ đám vật chủ người được ưu ái như thế bởi vì đây chính là đồng loại của những kẻ tấn công, và từ đó luận ra rằng đám “đạo tặc Andalite” thực chất chỉ là một nhúm con người, tình cờ sở hữu công nghệ biến hình.
Fantasy cũng có những phiên bản Thou Shalt Not Kill đáng chú ý. Kinh điển nhất sẽ là The Lord of the Rings của J. R. R. Tolkien, một tác phẩm chịu ảnh hưởng nhiều từ tư tưởng Công Giáo. Trong chuyến hành trình đi tiêu hủy chiếc nhẫn, Gandalf có bảo với Frodo rằng chính Gollum đã cho Sauron biết chiếc nhẫn đang nằm trong tay một hobbit. Nghe xong, Frodo tỏ vẻ tiếc nuối là ông bác Bilbo của mình không xiên cho Gollum một nhát luôn, vì nếu thế cơ sự đã không đến nỗi tăm tối thế này, và đã ngay lập tức bị Gandalf mắng mỏ. Gandalf bảo Frodo chớ có vội vã đem cái chết ra làm hình phạt cho người khác, bởi vì Frodo không có cái quyền phân định sinh tử, chưa kể đến người khôn ngoan còn chẳng lường hết được mọi nhẽ, và có thể kẻ Frodo muốn chết kia về sau sẽ đóng một vai trò quan trọng gì đó cho đại cuộc. Tuy nhiên, Gandalf có vẻ tuân thủ Thou Shalt Not Murder hơn là Thou Shalt Not Kill, bởi vì về sau vẫn sẵn sàng lâm trận và diệt địch như thường.
Một ví dụ khác cũng Fantasy nhưng mà phế hơn là bộ Eragon. Nếu nhớ không nhầm thì trong truyện, thanh niên nhân vật chính có lần cảm thấy thương mấy con thỏ bị mình bắt giết thịt quá mà đã thề là sẽ ăn chay luôn để khỏi sát sinh. Ấy nhưng về sau, thanh niên điềm nhiên “thịt” một đống binh lính của phe địch, bất chấp biết rất rõ nhiều kẻ trong đó thực chất chỉ bị bắt ép phải đi quân dịch thôi chứ chẳng phải xấu xa gì, với một số người thậm chí còn cùng quê với mình. Có đoạn một tên lính còn đã bỏ chạy hẳn rồi mà Eragon vẫn còn đuổi theo và giết bằng được, dù hắn đã khẩn khoản van nài. Có vẻ thanh niên này không hẳn tuân thủ Thou Shalt Not Kill, mà tuân theo tôn chỉ Thou Shalt Not Kill Unless The Plot Said So 🐧.
Cái Thou Shalt Not Kill này là một phiên bản cụ thể hơn của một mô típ khác mình từng bàn đến trong group, ấy là chủ nghĩa hòa bình. Nếu muốn tìm hiểu kỹ hơn thì anh em có thể vào đây ngó nhé: https://scifivietnam.blogspot.com/2022/07/chu-nghia-hoa-binh-mot-giac-mo-ep-nhung.html
***
Bài gốc được đăng trong group Hội thích truyện Sci Fi trên Facebook. Cùng ghé chơi group để thảo luận về bài viết hoặc đọc thêm các bài tương tự, bạn nhé.
↓