Trong cái clip về nền kinh tế của Cyberpunk 2077 ngày hôm trước, Economics Explained có đề cập đến một khía cạnh là ngay cả tầng lớp nghèo nhất của Night City cũng có thể tiếp cận với những thứ công nghệ mà chúng ta hiện chỉ nằm mơ mới thấy. Tình cờ thì đây lại là một phần cốt lõi trong một triết lý rất hay được Cyberpunk cùng nhiều dòng Sci Fi khác sử dụng: Transhumanism.
Transhumanism là một từ ghép, cấu thành từ “transcend” (vượt qua) và “human” (loài người). Nó đề xuất rằng mọi yếu tố cấu thành nên con người, từ cấu tạo sinh lý cho đến trí tuệ, đều đang và sẽ có thể được khoa học công nghệ thay đổi, giúp ta trở thành một phiên bản ưu việt hơn hẳn, hoặc chí ít thì cũng làm được những điều mà cái thân xác hiện tại không cho phép. Transhumanism tin đây là một điều tốt đẹp, các thứ công nghệ có thể phục vụ mục đích giúp con người tự thay đổi bản thân nên được ủng hộ và chú trọng phát triển. Quan trọng nhất, các công nghệ ấy không được phép chỉ dành riêng cho một nhóm người nhỏ hẹp, mà chúng nó phải được phổ biến đến cho gần như toàn bộ dân tình trên khắp thế giới, để nhân loại có thể cùng nhau vươn hẳn lên khỏi giới hạn của giống loài mình, không chừa lại ai phía sau hết.
Nói cách khác, Transhumanism là một chủ nghĩa cổ xúy việc để cho toàn bộ nhân loại khả năng nâng cấp bản thân thông qua khoa học công nghệ.
Nền tảng cho Transhumanism thực chất đã có từ cực kỳ lâu đời rồi. Ngay trong các thần thoại và truyền thuyết cổ, ta đã thấy hàng bao anh hùng đi tìm kiếm phương thức giúp mình trở nên mạnh mẽ vô song hoặc bất tử hay ưu việt hơn hẳn con người bình thường về một mặt nào đó thông qua các phương thức phi tự nhiên. Achilles thì tắm nước sông Styx để thành bất tử, Siegfried cũng tắm máu rồng để thành bất tử nốt, Tôn Ngộ Không thì chẳng ai còn đếm nổi thằng cha này làm những cái trò mọi gì để trở thành siêu việt rồi 🐧. Ngay cả thực tế ngoài đời, ta cũng thấy có rất nhiều vương triều vua chúa bị ám ảnh với việc chế tạo ra thuốc trường sinh bất tử hoặc cải lão hoàn đồng, hay nói cách khác là muốn sổ toẹt vào mặt Tự nhiên bằng các phương thức nhân tạo. Dù thiếu vắng cái phần phổ cập cho toàn thiên hạ, nó vẫn cho thấy khát khao “vượt lên chính mình” đã tồn tại trong tiềm thức nhân loại từ cả vạn năm trước.
Transhumanism bắt đầu trở thành một chủ nghĩa nghiêm chỉnh vào đầu những năm 1920, khi nhà di truyền học người Anh J. B. S. Haldane đã viết một bài luận đề xuất rằng áp dụng khoa học tiên tiến vào việc thay đổi cơ chế sinh học của con người sẽ mang lại những lợi ích to lớn. Ông cũng nhìn ra một điều mà sau này Cyberpunk rất hay áp dụng khi thể hiện chủ nghĩa Transhumanism: mọi tiến bộ trong mảng biến đổi con người lúc mới đầu sẽ bị coi là một hành động đầy báng bổ, đồi trụy, không thuận tự nhiên, và đủ thứ mỹ từ tương tự khác.
Thế rồi đến cuối thập niên 50, nhà sinh vật học Julian Huxley đã định hình hẳn nó luôn. Mượn lại thuật ngữ “transhumanism” từ một bài báo do nhà triết học người Canada W. D. Lighthall viết, Huxley đã có một bài luận nổi đình nổi đám. Trong đó, ông đã tóm gọn chủ nghĩa Transhumanism như sau: “Nếu muốn, loài người có thể vượt lên chính bản thân mình — không chỉ theo kiểu lẻ tẻ, đây có người kiểu này, kia có người kiểu khác, mà là toàn bộ nhân loại cùng đồng loạt thăng tiến.” Như vậy ở đây, Huxley khẳng định Transhumanism sẽ gồm hai yếu tố: con người sẽ có thể trở thành một phiên bản mới, và điều này phải xảy ra trên diện rộng.
Về sau, các phương thức để trở thành transhuman hay ranh giới để được coi là con người đã trở thành transhuman có thể thay đổi, nhưng nền tảng của nó nhìn chung vẫn không chạy lệch ra ngoài định nghĩa của Huxley.
Vì điều kiện cần và đủ để trở thành transhuman chỉ vỏn vẹn có hai cái như trên thôi, cực kỳ nhiều tác phẩm Sci Fi có sự xuất hiện của nó, mặc dù có thể không gọi hẳn tên nó ra hay không thể hiện nó một cách quá rõ ràng. Ví dụ đầu tiên thì lẽ đương nhiên phải kể đến cái dòng Cyberpunk, nơi công nghệ thường cao cấp đến mức cho phép con người tráo đổi gần như bất kể bộ phận nào của mình với máy móc, và thậm chí còn kết nối não trực tiếp với không gian mạng để nâng cao nhận thức.
Tiêu biểu cho cái dòng này thì có Neuromancer, với các nhân vật có thể tráo nội tạng đủ kiểu để ngăn bị chất kích thích ảnh hưởng, hoặc sao lưu tính cách vào các ổ cứng để trở thành một kiểu thực thể nửa người nửa máy, hoặc chỉnh não cho quên đi những hoạt động xấu xa, hay thậm chí còn sát nhập hẳn vào với AI để trở thành một dạng siêu thực thể mới (ờm, ít nhất là định như thế 🐧 ). Cyberpunk 2077 thì về cơ bản copy lại thằng này, thế nên nó cũng tương tự.
Series Bobiverse mình nhắc đến ngày hôm trước cũng có một theme Transhumanism rất mạnh. Thanh niên Bob về cơ bản đã vượt lên chính mình theo một nghĩa rất đen: toàn bộ cơ thể đều bị bỏ lại trong nhà xác hết, và chỉ có ma trận não là được chuyển lên một ổ cứng để sống. Thanh niên này về cơ bản là một con AI, với cái “xác” duy nhất mình sở hữu là một con tàu không giản khổng lồ. Nhưng thế chưa hết, đồng chí vẫn còn tiếp tục “trans” cái xác của mình ở hai cấp độ nữa.
Đầu tiên, Bob tạo ra được một môi trường VR trong chính “não” của mình, về cơ bản tự tái tạo bản thân dưới dạng con người đầy đủ các giác quan, và có thể thỏa thích thay đổi cảnh vật trong môi trường VR tùy hứng. Tiếp theo, Bob (hay đúng hơn mấy bản clone của Bob) đã phát triển công nghệ đủ tân tiến để Bob có thể chế tạo một con rôbốt mang bất cứ hình dạng nào, và có thể cảm nhận được mọi thứ hệt như một sinh vật sống thật, sau đó “nhập hồn” vào đấy sống. Với công nghệ này, Bob có thể “tái sinh” dưới dạng người, hay thậm chí là giả dạng một sinh vật ngoài hành tinh và sống trong xã hội nguyên thủy của họ và trải nghiệm đầy đủ mọi thứ không thua gì họ hết. Bob có thể là bất cứ ai, sống sót trong bất cứ môi trường nào, và biến đổi cơ thể thỏa thích, và sẽ chẳng ai làm được gì thằng Bob cả vì “cơ thể” thật của thanh niên có khi được giấu tít trong một bãi tiểu hành tinh cách cái xác hiện thời mấy năm ánh sáng. Các công nghệ này về sau cũng được đám Bob đề nghị cung cấp cho con người, đảm bảo toàn bộ loài người ai muốn thì cũng có thể trở thành transhuman như mình, mặc dù cực kỳ ít người muốn làm như thế.
Series Hyperion cũng đưa ra một số ví dụ thú vị về Transhumanism. Đầu tiên thì nó có một bộ tộc gọi là bikura, sống cộng sinh với một chủng loài ngoài hành tinh mang hình dạng thánh giá. Mấy “cây thánh giá” ấy về cơ bản giúp người tộc bikura vượt qua được cái chết, bởi vì cứ mỗi khi có ai qua đời thì con ký sinh kia lại sử dụng thông tin nó lưu trữ về bọn họ để khôi phục lại người ấy, giống gần y chang. Vấn đề là nó vẫn làm sai lệch một tí thông tin, khiến dân bikura dần thoái hóa đến mức trông gần như chẳng còn ra hình người nữa.
Nhưng đó chỉ là một ví dụ nhỏ thôi, một phiên bản ở cấp lớn hơn thì ta có hai thế lực đối nghịch là Hegemony of Man và Ouster. Bên Hegemony of Man thì đại diện cho trường phái anti-transhumanism, dứt khoát không bao giờ thay đổi bản thân, mà luôn địa khai hóa các hành tinh cho nó phù hợp với bản thân. Phe Ouster thì ngược hẳn lại, tự chỉnh sửa bản thân sao cho đáp ứng được với môi trường của các hành tinh mới, khiến cho cơ thể của dân Ouster đa dạng vô cùng, và nhìn vào một nhóm người Ouster thì sẽ cứ tưởng đấy là một cái tổ hợp mấy chục loài đứng cạnh nhau.
Một cái ví dụ thú vị khác nhưng lại hơi khó để nói liệu đây có phải là Transhumanism không, bởi vì trong này có một ví dụ ở quy mô rộng nhưng lại… không dính dáng đến con người, đồng thời còn có một ví dụ trực tiếp liên quan đến con người nhưng lại… giới hạn trong một phạm vi rất nhỏ. Ví dụ ấy là series Animorphs. Trong series, ta có một chủng tộc ngoài hành tinh có tên Andalite. Dân Andalite đã phát minh ra được công nghệ biến hình, cho phép họ hấp thụ ADN của mọi sinh vật trên đời, sau đó hóa thân thành sinh vật ấy. Công nghệ này được phổ cập đến cho gần như 100% dân tình Andalite, về cơ bản đã giúp họ vượt qua giới hạn của chủng tộc mình, và khớp với mọi định nghĩa về Transhumanism (vấn đề chỉ là, ờm, đây không phải là con người thôi 🐧 ).
Bản thân con người cũng được tiếp cận với công nghệ này, nhưng trong phạm vi của series thì lượng người được tiếp cận với nó chỉ có một nhúm bé tí. Dẫu vậy, đến cuối series, người Andalite đã bắt đầu chuyển giao dần công nghệ cho con người, với một số con người thậm chí còn được đặc cách tiếp xúc với công nghệ biến hình để hình thành một lực lượng chuyên nghiệp, bảo vệ du khách Andalite đến Trái Đất đi tour ẩm thực. Theo thời gian, không loại trừ khả năng công nghệ ấy sẽ trở nên phổ cập hơn, và thế giới của Animorphs sẽ có transhuman thật sự.
Có một phiên bản của Transhumanism thường hay bị khắc họa theo hướng tiêu cực là Hive Mind (Tâm trí Tổ hợp), với ví dụ khét lẹt nhất là series Neon Genesis Evangelion. Trong bộ anime này, khoảng mấy tỷ năm trước, một chủng tộc cổ xưa từng phái một tạo vật có tên là Adam đến Trái Đất. Theo kế hoạch, Adam sẽ gieo một mầm sống lên trên Trái Đất, để Trái Đất được một chủng tộc mệnh danh là Angels làm bá chủ. Tuy nhiên, khi Adam chưa kịp thực thi nhiệm vụ của mình thì một tạo vật khác của chủng tộc kia lại tình cờ đâm sầm xuống Trái Đất, và mầm sống nó mang đã khiến loài người sinh sôi nảy nở. Vì nếu để hai mầm sống cùng tranh giành nhau thì sẽ không ổn, Adam về cơ bản rơi vào trạng thái ngủ đông, để con người sinh sôi nảy nở.
Dần dần, khi con người phát triển lên, một tổ chức ngầm tên là Seele đã mò lại được Adam, và đã táy máy nghịch ngu với nó. Sau khi tìm hiểu được kha khá về nó, Seele quyết định dùng Adam để triển khai một dự án có tên là Human Instrumentality Project, nhằm khiến toàn bộ linh hồn loài người sẽ hợp nhất lại với nhau. Trên lý thuyết, khi rũ bỏ tính cá nhân của mình, những khiếm khuyết của bất cứ người nào cũng sẽ được bù đắp bởi điểm mạnh của người khác, và mọi khoảng trống trong tâm hồn con người sẽ đều được lấp kín, giúp biến con người thành một thực thể hoàn hảo.
Nhưng mà cái ví dụ hay nhất về Transhumanism lại không nằm trong Sci Fi, mà nó nằm ở ngay ngoài đời thực. Tùy theo cách định nghĩa, có khi đến phân nửa những người trong chính group chúng ta đã trở thành transhuman từ rất lâu rồi. Transhuman ở chỗ nào ấy ư? Đơn giản thôi: kính cận. Kính là một sản phẩm công nghệ giúp chúng ta vượt qua được giới hạn về thị lực của thân xác mình, và nó đã trở nên phổ cập đến mức chúng ta gần như còn chẳng nghĩ nó là công nghệ nữa. Tuy nhiên bản chất nhân tạo của nó vẫn không thể bác bỏ được, và nếu anh em nào mà sử dụng kính áp tròng thì cấp độ transhuman của mọi người có thể nói thậm chí còn ăn đứt những người dùng kính gọng, vì nó tích hợp trực tiếp hơn vào trong cơ thể. Và tiện nhắc đến tích hợp vào cơ thể, đừng quên chúng ta còn có hàng loạt những thứ khác như máy trợ tim, máy trợ thính, tay chân giả, xương cốt giả, và đủ thể loại công nghệ khác có thể thay thế hoặc bổ trợ cho rất nhiều bộ phận trong cơ thể mình nếu nhỡ may có bị làm sao đó, và chúng không đến nỗi quá khó tiếp cận với số đông người dân.
Ngoài ra thì còn một thứ hơi đắt đỏ hơn nhưng cũng đang ngày một trở nên thịnh hành, và có lẽ sẽ mang tính transhumanism theo nhiều nghĩa nhất, ấy là phẫu thuật chỉnh sửa giới tính. Dù bản thân cộng đồng người trans hiện nay đang chiếm một phần cực kỳ nhỏ, điều ấy hoàn toàn không phải là lỗi của khoa học công nghệ. Trên lý thuyết, bất cứ ai trong số chúng ta nếu muốn chuyển giới đều có thể làm được luôn, và về sau có thể sống với giới tính mới một cách rất sát với bản “hàng chính hãng.” Vấn đề ở đây là để làm được điều ấy thì người chuyển giới cũng phải có kinh tế khá, chưa kể còn cần đáp ứng được một loạt các quy chế quản lý của chính quyền nữa. Với sự phát triển như vũ bão của khoa học công nghệ, khả năng cao các rào cản này sẽ dần được hạ thấp xuống, và việc chuyển giới sẽ trở nên dễ tiếp cận hơn nữa. Tất nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc dân số trans sẽ bùng nổ đột ngột, nhưng nó cũng sẽ cho con người có nhiều quyền lựa chọn hơn, và đẩy chúng ta đến gần một tương lai transhuman hơn.
***
Bài gốc được đăng trong group Hội thích truyện Sci Fi trên Facebook. Cùng ghé chơi group để thảo luận về bài viết hoặc đọc thêm các bài tương tự, bạn nhé.
↓