Sau khi đọc xong cái thanh niên Alien Space Tentacle Porn hôm trước, mình nhớ đến một cái trường phái nghệ thuật khá dị, ấy là Surrealism.
Surrealism (tức “Chủ nghĩa Siêu thực”) là một phong trào văn hóa ra đời ở Châu Âu trong khoảng giữa hai cuộc Thế Chiến, và sau đó loang rộng ra khắp toàn cầu. Theo lời của nhà thơ kiêm nhà phê bình người Pháp André Breton, người đã có công chính thức hóa cái phong trào nghệ thuật này hồi thập niên 1920, Surrealism ra đời là đến “hàn gắn” hai trạng thái đối nghịch vào với nhau, ấy là thực tại và mộng ảo. Thành phẩm ra đời từ cuộc hàn gắn đấy sẽ là một hiện thực quái lạ, trừu tượng, không tuân thủ một hệ lôgic hợp lý nào hết, nhưng vẫn làm toát lên bản chất của tư duy và suy nghĩ.
Nói theo một cách hết sức nôm na, Surrealism về cơ bản là hành động tái hiện lại dáng hình tiềm thức của người nghệ sĩ, hoặc cách người nghệ sĩ để tiềm thức của bản thân được “cất tiếng” mà không bị lý trí cản trở.
Bởi vì bản chất gạt phăng lôgic trong khi buff đồ tối đa cho trí tưởng tượng của mình, các tác phẩm Surrealist thường khắc họa những thứ trông như kiểu một thực tại bị… lỗi code. Cái này thể hiện rõ nhất trong các tác phẩm nghệ thuật hình ảnh, với những khung cảnh đít lộn lên đầu, hay thậm chí còn chẳng tồn tại đít với đầu để mà lộn; những vật dụng và hình khối mang dáng hình quái chiêu, chập vào hoặc phá vỡ lẫn nhau để tạo thành các thực thể mới với độ hợp lý nằm ở âm vô cực;…
Nhưng ngay cả các loại hình nghệ thuật không mạnh về hình ảnh trực quan như văn học cũng có thể được mang ra phục vụ phong trào Surrealism. Những cuốn kiểu đấy sẽ có một cái cốt nhan nhản những pha bẻ lái không một ai ngờ đến, như thể bật xi nhan sang trái nhưng lại phóng… lên trên trời, hoặc có thể còn lộn nháo nhào tùng phèo chẳng hiểu có thứ gì tương tự “cốt” tồn tại bên trong không, hay thứ ta đang đọc chỉ là một “bãi” chữ; nó có thể sử dụng những thủ pháp so sánh đầy bất ngờ, hoặc chỉ có tí xíu liên quan đến nhau theo một kiểu phải nhảy qua tầm ba bốn chục cái Bat Deduction mới ra nổi (anh em đọc thêm về mô típ này ở đây: https://scifivietnam.blogspot.com/2022/08/bat-deduction-khi-nhan-vat-co-kha-nang.html) hoặc chẳng có tí gì liên quan đến nhau hết; nó có thể sử dụng thủ pháp Non Sequitur, tức cho vế trước lệch vế sau về mặt lôgic (anh em đọc thêm về nó ở đây: https://scifivietnam.blogspot.com/2022/07/non-sequitur-nghe-thuat-viet-van-do.html)...
Một tác phẩm Surrealist thuần túy sẽ gần như chẳng thể nào hiểu được bằng lôgic. Nhưng về sau, khi phong trào này trở nên nổi hơn, một số nghệ sĩ bắt đầu đối xử với nó như một mô típ để xây dựng tác phẩmm, tích hợp các yếu tố quái chiêu của phong trào Surrealism vào tác phẩm truyền thống hơn, tạo thành một thứ vẫn có một lôgic nhất định nhưng cũng duy trì một sự điên loạn khó hiểu nào đó. Chính bởi thế mà cách thiên hạ hiểu về Surrealism cũng loãng dần ra nốt. Ngày nay, thuật ngữ Surrealism và Surrealist còn được đem ra chỉ các yếu tố hoặc các tác phẩm vẫn có thể hiểu được, dù rằng cần phải hiểu theo một kiểu quái đản và mơ màng, chứ không nhất thiết bó buộc trong những thứ phải “nói thay” cho tiềm thức nữa.
Anh em lưu ý chút là Surrealism không auto bao trùm những thứ mang tính khó hiểu đơn thuần. Mấy cái phim của Nolan như Interstellar hoặc Tenet có thể đúng là khó hiểu thật đấy, với tuyến thời gian cắt đảo nháo nhào và một lô một lốc các kiến thức khoa học lắm khi bị giải thích nhập nhằng hoặc thậm chí còn bị cái tiếng ro ro khỉ mẹ gì đấy thanh niên kia rất thích nhồi vào phim và gọi đó là “nhạc” át mất, chúng nó chỉ có một lượng rất nhỏ yếu tố cụ thể bên trong mang tính Surrealist thôi (chẳng hạn cái vùng không gian tứ chiều trong Interstellar, mặc dù việc nó có phải là Surrealist hay không thì còn tùy cách nhìn nhận). Ngoài mấy tiểu tiết đấy ra thì nồng độ các thứ quái chiêu và dị hợm như thể bốc từ một giấc mơ của phim quá thấp, thế nên chẳng ai gọi bản thân chúng nó là các tác phẩm Surrealist cả.
Bên cạnh đó, không phải cứ một tác phẩm thuộc thể loại Sci Fi hoặc Fantasy thì sẽ nghiễm nhiên được xông vào ngồi chễm chệ trong Surrealism. Đúng là các tác phẩm SFF toàn bịa ra các thế giới lạ lùng đấy, nhưng một lần nữa này, để mang tính chất Surrealist, cái sự lạ của chúng nó phải mang đậm tính quái chiêu, phi lôgic, và nghịch lý như một cơn phê cần. Chẳng ai nói I, Robot, thế giới của rôbốt, tàu vũ trụ và thậm chí còn cả một số thứ mang tính tâm linh là một tác phẩm Surrealist hết, bởi vì tác phẩm được cai quản bởi các quy luật nội tại rất lôgic và rạch ròi. Tương tự, một thanh niên như Lord of The Rings, với vô thiên lủng các thể loại tiên quỷ thánh thần cũng chẳng đủ sức để gọi là một tác phẩm Surrealist, bởi vì độ rõ ràng và quy củ của nó vẫn còn quá cao, chưa có gì mang tính phá game quá tởm lợm hết.
Ví dụ thuần túy về Surrealism trong Sci Fi thì có lẽ thể hiện rõ nhất sẽ là mấy cái… bìa truyện. Cụ thể hơn, anh em cứ nhìn vào mấy cái bìa pulp hoặc New Wave mấy thập niên trước ấy. Rất nhiều cái bìa hoặc tranh ảnh poster nếu cho đứng tách biệt khỏi tác phẩm thì trông sẽ rất dị hợm, chẳng có một cái lôgic gì hết. Mình thỉnh thoảng vẫn hay post một số cái lên page Hội thích truyện Sci Fi, chẳng hạn như đây: https://www.facebook.com/SciFiVietnam/photos/a.353894172226505/784750832474168/, đây: https://www.facebook.com/SciFiVietnam/photos/a.353894172226505/781718012777450/, đây: https://www.facebook.com/SciFiVietnam/photos/a.353894172226505/691275845155001/, và đây: https://www.facebook.com/SciFiVietnam/photos/a.353894172226505/748127666136485/. Anh em có thể xem qua cái hashtag #DailySF này nếu muốn: https://www.facebook.com/hashtag/dailysf. Lưu ý là cái nguyên tắc nó phải đủ quái chiêu vẫn áp dụng nhé, chứ không phải cứ trông retro và lạ lạ là auto Surrealist đâu (chẳng hạn như thằng này: https://www.facebook.com/SciFiVietnam/photos/a.353894172226505/715139442768641/ và thằng này: https://www.facebook.com/SciFiVietnam/photos/a.353894172226505/688794685403117/ không phải là Surrealist).
Ngoài mấy cái ảnh ra thì nếu muốn tìm một tác phẩm Sci Fi Surrealist, chắc kèo nhất sẽ là mò đến với thanh niên Phi Chim (tức Philip K. Dick). Thanh niên này khét tiếng là hất cùn nhiều hơn cơm, và rất hứng thú với những thứ mang tính tôn giáo và tâm linh, thế nên nhiều tác phẩm của ông anh quả thật có bị spoil cốt cũng chẳng đáng sợ lắm, bởi vì cả quyển truyện giống với một trải nghiệm hơn là một câu chuyện bình thường. The Three Stigmata of Palmer Eldritch là một ví dụ, với việc tác phẩm xoay quanh những pha phê cần theo đúng nghĩa đen, và rất khó để hiểu cái khỉ mẹ gì đang diễn ra, và thật giả các kiểu thế nào.
Ngoài ra, vì là một tác giả hoạt động trong giai đoạn phong trào New Wave lên rất mạnh, nhiều cái bìa của Philip K. Dick cũng thể hiện cái sự phá cách của New Wave. Chỉ lướt qua một vòng mấy cái bìa thôi là cũng đã đủ thấy ông này dị thế nào. Bên lithub từng tổng hợp mấy cái bìa dị nhất của ông anh ở đây, anh em ngó qua nhé: https://lithub.com/33-of-the-weirdest-philip-k-dick-covers-we-could-find/.
Bộ manga Shimeji Simulation của Tsukumizu cũng là một ví dụ hay về Surrealism trong Sci Fi, có điều được đem ra làm hài. Nó sử dụng rất nhiều Non Sequitur và những thứ từ trên trời rơi xuống để xây dựng cốt, đồng thời bản thân cái thực tại của thế giới trong truyện còn được khắc họa với một lôgic như trong mơ. Cực kỳ khó để hiểu nổi thế giới này vận hành dựa trên cái lôgic gì, bởi lẽ nó gần như chẳng có một tí lôgic nào hết. Trên thực tế, trong một chương có liên quan đến mơ thật, ta còn chẳng thấy nó có gì khác với cái thế giới bên ngoài nữa, ngoài việc nó tăng độ lố lên một cấp khá cao.
Tiện nhắc đến manga, ta cũng cần lôi thanh niên Junji Ito ra bàn. Đồng chí này có thể nói là ông hoàng của một cái ngách bên trong Surrealism, ấy là Surrealist Horror. Ito thường xuyên sử dụng một cái theme chung cho các tác phẩm của mình, nhưng sau đó việc có lắp lôgic gì cho cái theme đấy không thì lại chỉ mang tính tùy chọn. Nếu may ra thì ta có những thứ như series Gyo, với Ito còn áp dụng chút lôgic về thí nghiệm của quân đội trong Thế Chiến II cho việc một lũ cá có chân máy đi lùng giết thiên hạ, nhưng sang đến Uzumaki thì thanh niên về cơ bản chỉ có đúng một cái lôgic duy nhất: xoáy ốc. Chấm hết. Sau đó thì mọi thứ cứ xảy ra như một cơn ác mộng phi lý trí, loạn xạ nháo nhào hết cả lên.
Và vì Uzumaki là đã đá sang Fantasy rồi, tiện thể cũng nên nhắc đến một thanh niên rất kinh điển của dòng, ấy là Alice in Wonderland của Lewis Caroll. Thằng này chính ra không phải là một tác phẩm Surrealist. Bên cạnh việc nó ra đời rất lâu trước khi phong trào Surrealism tồn tại, thanh niên còn thường được thiên hạ liệt vào một mảng mà là Literary Nonsense, tức những tác phẩm trộn những thứ hợp lý vào với không hợp lý, tạo thành một thứ lôgic theo kiểu nửa nọ nửa kia. Tuy nhiên, vì Literary Nonsense cũng chia sẻ rất nhiều thứ với Surrealism, bao gồm việc cho mọi thứ diễn ra theo một lôgic cực kỳ random, với hai câu trước sau chỉ chực chờ để đá nhau và để sự quái đản thuần túy trong lôgic của mình tạo thành nét hay của tác phẩm, Literary Nonsense lắm khi cũng hay trùng lặp với Surrealism.
Ví như cái thằng Alice in Wonderland ấy, bảo nó là Surrealism sẽ thấy hơi lệch lệch, dù sự lệch của nó mỏng đến gần như vô hình, bởi vì nó áp dụng nhiều thứ chung đụng với Surrealism quá. Lạy Chúa, đến bản thân cái cốt của truyện còn được ám chỉ là một giấc mơ, tức mọi thứ đều do tiềm thức của Alice vẽ ra, và anh em biết Surrealism muốn làm gì với cái tiềm thức rồi đấy.
Ranh giới giữa Literary Nonsense và Surrealism trong phạm vi Alice in Wonderland lại càng trở nên mờ nhạt hơn nếu ta tách nhỏ một số yếu tố của nó ra, và nhìn vào cái sự dị hợm quái đản của nó. Ví dụ như cái bài thơ Jabberwocky ấy, chứa đựng một lượng hình ảnh và lôgic quái đản gần như nhảy thẳng vào trong Surrealism luôn, và phân biệt xem nó là Literary Nonsense hay Surrealism gần như trở thành nhiệm vụ bất khả thi. Anh em nào chưa biết có thể xem clip hoạt hình từng được TED-Ed thực hiện về bài thơ để hình dung rõ hơn sự quái của nó:
Và mệt một cái là Alice in Wonderland cùng dòng Literary Nonsense không phải là thứ duy nhất rất dễ lấn đất Surrealism. Một số thanh niên khác cũng dây mơ rễ má với nó rất kinh, chẳng hạn như New Weird (trộn lẫn Sci Fi, Fantasy, kinh dị và phá tung các tiêu chuẩn của chúng nó), Slipstream (giống New Weird, nhưng thay kinh dị bằng văn thực tại), Magical Realism (na ná New Weird/Slipstream, nhưng giới hạn trong việc trộn Fantasy với văn thực tại), Bizzaro Fiction (lật nhào lôgic các kiểu, tích hợp kèm những thứ gớm guốc quái chiêu), Absudism (cũng hay có lôgic quái thai, nhưng tập trung vào thể hiện sự vô nghĩa của việc tìm kiếm ý nghĩa)... nghe là đã thấy ong đầu rồi.
Ngồi tả hết cái mớ này ra chắc mọt đời không xong nổi, chưa kể bản thân định nghĩa và ranh giới giữa chúng nó vẫn còn chưa được giới phê bình phân định rõ hết, thế nên nói sơ sơ vậy thôi, còn đâu nếu anh em quan tâm thì chịu khó Wiki thần chưởng chút nhé 🐧.
***
Bài gốc được đăng trong group Hội thích truyện Sci Fi trên Facebook. Cùng ghé chơi group để thảo luận về bài viết hoặc đọc thêm các bài tương tự, bạn nhé.
↓