Dù bầu cử Huê Kỳ chưa chính thức kết thúc nhưng có vẻ là Bi la Đen chắc kèo lên ghế nóng rồi. Trước tình hình đấy, xúc cảm dân Mỹ xem chừng đang chạy theo hai luồng chính. Một bên thì sung sướng ngất ngây, cảm thấy mình như vừa lật đổ thành công một tay bạo chúa; một bên thì cảm thấy toàn bộ vụ việc sặc mùi gian lận trắng trợn, và nhao nhao đòi “thay máu” cái bộ máy thối nát hiện hành. Thái độ chào đón tân tổng thống (chắc thế 🐧 ) của hai bên làm mình nhớ đến một mô típ kể chuyện thú vị, ấy là Full-Circle Revolution.
Cơ mà trước khi bàn về Full-Circle Revolution, anh em đã nghe danh Dionysius I xứ Syracuse chưa?
Dionysius là một nhân vật khét tiếng trong lịch sử Hy Lạp giai đoạn đầu thế kỷ thứ 4 TCN. Hắn xuất thân là một quan chức quèn, nhưng nhờ lập được nhiều công trạng trong cuộc chiến giữa Syracuse và Carthage (một nền văn minh Địa Trung Hải cổ đại) mà đã được lên làm tổng chỉ huy quân đội. Gần như liền sau đó, Dionysius thâu tóm sạch quyền lực và bóp siết Syracuse trong một nắm đấm sắt, trở thành Dionysius I, tay bạo chúa tàn độc nhất Hy Lạp lúc bấy giờ. Lẽ đương nhiên, người dân Syracuse chẳng ai mê nổi Dionysius, và tất cả đều tối ngày cầu nguyện thần thánh hãy mau quật chết hắn đi.
Tất cả ngoài một bà lão.
Bà cụ cực chăm đến đền thờ, và lúc nào cũng vậy, bà luôn cầu nguyện rằng Dionysius sẽ được trường thọ. Sự lập dị của bà lão lan truyền đi khắp nơi, và lọt đến tai Dionysius. Vì ý thức được rất rõ sự bạo ngược của mình, Dionysius chưng hửng vô cùng. Hắn triệu bà đến để hỏi xem tại sao bà lại quý mến mình như vậy, và đã nhận được một câu trả lời làm hắn phải sững người.
Số là hồi còn bé, bà cụ từng phải sống dưới kiếp một tay vua ác ôn, và đã không ngừng cầu nguyện cho hắn chết đi. Thế rồi đến lúc bà trưởng thành, lão vua kia bị lật đổ. Khi hay tin, bà cụ sung sướng vô cùng, có điều niềm vui ngắn chẳng tày gang. Kẻ kế vị lão thậm chí còn tệ hơn, và cuộc sống bà cụ tiếp tục bị đày đọa. Một lần nữa, bà lại cầu cho một nhà vua mới lên ngôi, và một lần nữa, lời cầu nguyện của bà đã trở thành hiện thực.
Vị vua ấy chính là Dionysius.
Chính bởi thế nên bà cụ không dám cầu xin ai trừng phạt hắn cả. Tất cả những gì bà muốn là triều đại của Dionysius I sẽ kéo dài, thật dài, bởi bà biết nếu hắn chết đi, kẻ thay thế hắn sẽ chỉ khiến cuộc đời bà thêm đốn mạt mà thôi.
Giai thoại về bà lão này chắc chỉ do hậu thế thêm thắt vào, nhưng nó vẫn là một ví dụ rất hay về bản chất cốt lõi của cái mô típ Full-Circle Revolution: chính quyền cũ bị phế truất, chính quyền mới lên ngôi, nhưng dân thì vẫn khổ hoàn khổ.
Cụ thể hơn, cái mô típ Full-Circle Revolution này xoay quanh việc xã hội có một sự chuyển giao nào đó về quyền lực, chỉ có điều hiện trạng xã hội sau khi quá trình chuyển giao kết thúc sẽ có mức tiêu cực tương đương những gì xảy ra trước đó. Đối tượng chuyển giao quyền lực có thể là bất kỳ ai, dừng ở cấp vi mô như giữa một nhà vua và một anh hoàng tử kế vị cũng được mà nằm ở cấp vĩ mô hơn như giữa hai giai cấp hoặc hai thể chế khác nhau cũng được. Tương tự với nó, phần tiêu cực cũng có thể biến thiên thoải mái. Thích đói khổ về vật chất cũng chơi mà thích bị đàn áp về tư tưởng cũng chiều, miễn sao trước-sau trông na ná nhau, chẳng hạn hồi trước bị o ép dựa trên màu da và về sau bị o ép dựa trên giới tính là ok rồi. Bên cạnh đó thì cái sự tiêu cực có thể ập đến ngay lập tức, chẳng hạn vừa lật đổ chính quyền xong thì trở mặt láo lếu ngay, hoặc để cho nó xảy ra một cách từ từ, ví dụ như chính quyền mới dần dần trở nên tha hóa và thối nát, cũng đều ổn cả. Thậm chí, sự tiêu cực có khi chẳng cần phải lộ mặt hẳn ra. Câu chuyện có thể khép lại với phe giải phóng/nghĩa quân/kháng chiến/cái khỉ mẹ gì đó mới chiến thắng, nhưng trước lúc kết đã có ngấm ngầm ám chỉ việc có khả năng nó rồi cũng sẽ trở nên giống thứ mình đã lật đổ là đủ để thành Full-Circle Revolution rồi.
Full-Circle Revolution ra đời từ một sự thật đáng buồn là lịch sử rất hay có tính “bình mới rượu cũ.” Trong vô số các thời kỳ, ở vô số các quốc gia, Full-Circle Revolution cứ liên tục thò mặt ra. Philippines từng là một thuộc địa của Tây Ban Nha, và bị bóc lột rất kinh khủng. Thế rồi Mỹ xuất hiện như một vị thần và đá đít Tây Ban Nha đi, mỗi tội sau đấy lại không trả tự do cho Philippines mà trở thành hung thần mới, sử dụng chính những chiến lược tàn nhẫn của Tây Ban Nha để cai trị dân bản địa. Gần đây hơn thì có Ai Cập, với trong vỏn vẹn mấy năm mà chạy từ quân phiệt dưới tay Hosni Mubarak sang nhà nước Hồi giáo chính thống do Morsi cai trị để rồi lại quay ngược về quân phiệt sau khi dân tình thấy Morsi và bộ sậu cũng nát chẳng kém gì. Mấy bro Iran cũng tương tự, sống dưới chế độ Shah thấy khổ quá nên khởi nghĩa, nhưng rồi sau đó lại bị cai trị bởi Hồi giáo chính thống và còn bị kìm kẹp kinh hơn…
Sci Fi nhà chúng ta thì lẽ dĩ nhiên chẳng đời nào bỏ qua một cái mô típ hấp dẫn như thế này. Ví dụ nổi tiếng nhất sẽ là 1984 của George Orwell. Mặc dù chỉ trích cật lực các thể chế toàn trị, Orwell cũng nhìn các phong trào cách mạng với ánh mắt không chút thiện cảm. Mượn lời của Goldstein, Orwell bày tỏ quan điểm rằng xã hội về cơ bản chỉ là một cái chu kỳ khổng lồ. Đám trung lưu kích dân lao động nổi dậy để lật đổ tầng lớp cai trị, xong rồi bản thân lên nắm quyền và trở thành tầng lớp cai trị mới, còn đâu dân đen cứ dần dần về lại cái kiếp túng khổ như cũ. Tầm 1, 2 thế hệ sau, khi cách giai cấp cai trị chiếm quyền đã bị lãng quên đi ít nhiều, một tầng lớp trung lưu mới lại tiếp tục kích đểu người dân, và mọi thứ bắt đầu lại từ đầu.
Bộ truyện Foundation cũng có lần bàn về cái mô típ này, dù không sử dụng hẳn nó. Trong truyện, một tổ chức tên là Foundation nằm ở sát rìa mép lãnh thổ một đế chế đang dần rệu rã có tên là Đế chế Thiên hà bắt đầu vươn lên mạnh mẽ, bình định được các tiểu vương quốc ly khai khỏi Đế chế xung quanh mình. Dần dần, tàn dư của Đế chế Thiên hà bắt đầu nhìn ngó sự trỗi dậy của Foundation với ánh mắt nghi ngại, và một viên tướng của Đế chế đã dắt quân đi xâm lược Foundation. Trong khi đang do thám tình hình, phe đế chế túm được một ông tiểu thương của Foundation và tìm cách moi tin từ ông ta. Viên tướng ngạc nhiên khi thấy ông này khai rất “ngoan,” và nghi ngờ đây là gián điệp bên Foundation cài vào để mớm cho mình tin đểu, nhưng ông kia chỉ đơn thuần bảo là có sống dưới trướng Foundation hay Đế chế thì đời ông ta cũng như nhau cả thôi, thế nên cứ khai luôn cho nhẹ xác chứ trung thành làm cái gì (thanh niên này thực ra là gián điệp thật, nhưng cái lập luận ấy về cơ bản vẫn là sự thật 🐧 ).
StarCraft cũng có mấy phát Full-Circle Revolution. Trong vũ trụ của StarCraft, toàn bộ Trái Đất đã được gom hết về dưới tay một thể chế chung có tên United Earth Directorate, rất hà khắc với những người bất đồng chính kiến. Trên thực tế, một đám tù nhân chính trị cộm cán còn đã bị gom hết lên một con tàu vũ trụ và tống đi đày biệt xứ. Đến một vùng không gian có tên là Koprulu thì con tàu đấy gặp nạn và phải đáp bừa xuống một hành tinh có tên Tarsonis. Những người sống sót dần dần thành lập một chính quyền riêng, có tên là Terran Confederacy. Ban đầu bên này cũng khá là dân chủ, nhưng dần dần thì trở nên độc tài hơn, và về sau thậm chí còn đã đánh bom hạt nhân hủy diệt nguyên một hành tinh có tên Korhal vì tội thích nhờn mặt mình. Arcturus Mengsk, một người dân Korhal sống sót, đồng thời còn là con của một chính trị gia máu mặt trên đấy, đã thành lập một lực lượng phiến quân, quyết tâm lật đổ Terran Confederacy. Về sau thanh niên này lật đổ được Terran Confederacy thật, nhưng lại phong mình là hoàng đế của toàn khu Koprulu, thành lập Terran Dominion, và cũng tàn bạo chẳng kém gì Terran Confederacy.
Vì non sông dễ đổi, bản tính khó dời, thế nên chắc trong tương lai, Full-Circle Revolution sẽ còn có rất nhiều dịp để ra sân khấu, cả ngoài đời thật lẫn trong các câu chuyện bịa đặt. Chắc phải khẩn cấp phát triển công nghệ AI cho thật khôn và để nó tiếp quản phần trị nước mới mong có cơ hội không còn Full-Circle Revolution nữa, chứ cứ để con người lên quản thì chắc bình yên sẽ mọt kiếp có đát mất 🐧.
Hol’ up: https://scifivietnam.blogspot.com/2022/06/review-caves-of-steel-cua-isaac-asimov.html 🐧
***
Bài gốc được đăng trong group Hội thích truyện Sci Fi trên Facebook. Cùng ghé chơi group để thảo luận về bài viết hoặc đọc thêm các bài tương tự, bạn nhé.
↓