:format(webp)/cdn.vox-cdn.com/uploads/chorus_image/image/69264291/dshnykina_210508_ply1047_0009.0.jpg)
Hôm nay mình mới bắt được một bài viết khá hay, xoay quanh cách một số tác phẩm Sci Fi xây dựng nền văn minh ngoài hành tinh. Trong này, bài viết có chỉ trích việc nhiều tác phẩm Sci Fi hãy để những chủng tộc ngoài hành tinh mang sự đồng nhất rất cao, trăm người như một, không có tí đa dạng nào cả.
Tình cờ thì cái vấn đề bài viết đấy chỉ trích lại là một mô típ khá phổ thông, đến nay vẫn còn được sử dụng khá nhiều. Tên của nó là Planet of Hats.
Planet of Hats dùng để chỉ các nền văn minh bịa đặt trong SFF, nơi xã hội sở hữu một sự đồng nhất cực kỳ cao. Tất thảy mọi thành viên của nền văn minh ấy sẽ cùng chia sẻ một vài đặc tính nổi trội, thường sẽ liên quan đến văn hóa (nhưng các đặc tính sinh thể đôi khi cũng được chọn), và đặc tính ấy sẽ hay được làm quá hẳn lên, trở thành yếu tố chính định nghĩa bản chất của mọi cá nhân thuộc nền văn minh đấy.
Nói cách khác, Planet of Hats về cơ bản chỉ một nền văn minh bị tác giả “chụp mũ” quá đà.
Cái kiểu điển hình nhất (đồng thời cũng hay ăn chửi nhiều nhất) là Planet of Hats ở dạng cực kỳ đơn giản, với các thành viên của nền văn minh đều sở hữu một nét nổi trội đến nỗi lấn át sạch sành sanh tất cả những đặc điểm khác, và tất cả những gì câu chuyện hay thậm chí bản thân nhân vật tập trung vào sẽ chỉ là cái đặc điểm đấy mà thôi.
Để dễ hình dung, anh em cứ tưởng tượng ta có một hành tinh chỉ toàn những con người đội mũ MAGA (mũ “Make America Great Again” màu đỏ rực rất đặc trưng của những người ủng hộ Đỗ Nam Trung). Tất cả những gì họ làm là khen ngợi độ to của mũ nhau, tráo đổi mũ cho nhau, buôn bán mũ kiếm lời, và cảm thấy bị xúc phạm nặng nề khi có ai từ chối đội thử cái mũ MAGA kia. Cái mũ MAGA định nghĩa toàn bộ cuộc đời họ, và dù trên lý thuyết những con người này có thể trắng đen cao thấp đủ kiểu, họ không có bất kỳ điểm đáng nói nào khác về bản thân ngoài cái mũ đỏ choét đấy hết.
Nhưng Planet of Hats không nhất thiết cứ phải đơn giản đến cực đoan đến như thế. Còn một kiểu khác là ta có một nền văn minh trông bề ngoài thì đúng là có vẻ giống một nền văn minh thật đấy, với thành viên trong xã hội nó sở hữu không chỉ một đặc điểm duy nhất định nghĩa toàn bộ cuộc đời của họ. Tuy nhiên, tất cả thành viên vẫn đều có chung một kiểu rập khuôn cực kỳ đặc trưng, với cực hiếm người thò chân ra ngoài một cái khung định sẵn rất rõ. Nói cách khác, cái nền văn minh Planet of Hats này sẽ như một cái stereotype di động, với nhiều điểm có khi còn bị cực đoan hóa.
Nếu tiếp tục lấy ví dụ về cái hành tinh MAGA ban nãy, lần này cái mũ đỏ sẽ không còn là đặc điểm duy nhất định nghĩa những con người trên hành tinh này nữa. Họ vẫn đội cái mũ đấy vì nó có ý nghĩa tôn giáo hay cái gì đó, nhưng không đến mức quá cuồng về nó. Họ vẫn có các hoạt động kinh tế bình thường, và lúc gặp nhau vẫn nói chuyện về những thứ khác. Cái vấn đề là mấy công dân MAGA này ai vẫn tiếp tục giống nhau như đúc. Tất cả bọn họ đều thích chơi bóng chày, và cả hành tinh chẳng có môn thể thao nào khác ngoài bóng chày cả; ai nói chuyện cũng đều có một cái giọng cao bồi miền Nam lè nhà lè nhè, và sau mông giắt tầm dăm ba khẩu colt với kích thước tỉ lệ nghịch với não bộ; tất thảy đều là dân Công Giáo, và trích được nằm lòng Kinh Thánh;… Nói chung là tất cả đều xuất ra từ cùng một xưởng hết, đừng kỳ vọng sẽ tìm thấy điểm khác biệt gì ở đây.
Planet of Hats thường hay bị chỉ trích là mô típ của các tác giả lười, không chịu đầu tư xây dựng thế giới tử tế. Tuy nhiên, cũng như mọi mô típ kể chuyện khác, Planet of Hats chỉ đơn thuần là một công cụ, và tốt xấu ra sao còn tùy cách sử dụng hoặc tùy cách diễn giải của tác giả nữa.
Chẳng hạn, có thể sự một màu đấy là cố ý, được sử dụng để châm biếm hoặc chỉ trích một vấn đề gây tranh cãi nào đó trong xã hội hiện thời. Cái “mũ” bị đem ra chụp chính là một đặc tính xã hội loài người hoặc một tư tưởng nào đó muốn được mổ xẻ, đem ra nói khống lên để xem nếu đi đến nước cực đoan thì nó sẽ như thế nào. Ví dụ, nếu một trong những cái “mũ” của nền văn minh MAGA là mọi thành viên già yếu đều bị an tử hết, ta có thể trực tiếp thấy viễn cảnh đó kinh khủng ra sao, nhưng đồng thời cũng được thấy những mặt lợi nó mang lại cho xã hội MAGA.
Bên cạnh đó, có thể nó có một lý giải rất nghiêm chỉnh đằng sau, cho thấy thực ra không phải ngẫu nhiên tất cả mọi người trên hành tinh đều đôi chung “mũ” như vậy. Chẳng hạn việc cả hành tinh MAGA toàn người giống nhau về tư tưởng có thể là vì những con người này thực chất không phải là “người,” mà là những thân xác vô não thuần túy, được tạo ra nhờ công nghệ nhân bản vô tính. Sau đó, để đảm bảo có thứ điều khiển mấy cái xác này, một tệp dữ liệu não của một người duy nhất đã được tải vào tất cả mọi cái xác.
Hoặc có thể cái Planet of Hats kia thực chất chẳng có cái “mũ” nào trên đầu hết. Nó thực chất cũng đa dạng như một nền văn minh ngoài đời thật, nhưng có điều cũng như ngoài đời, nó đang bị nhìn qua mắt một nhân vật dẫn đến từ nền văn minh khác với cái nhìn nặng tính thiên kiến và phân biệt chủng tộc, khiến các thành viên thuộc nền văn minh kia bị dồn chung vào thành một “cục” tương tự nhau. Ví dụ như nền văn minh MAGA thực chất có đủ kiểu người khác nhau, mỗi người có một lý do riêng để đến đây và đội cái mũ MAGA đó lên đầu. Khốn nạn cái là người đi thăm thú nền văn minh đấy lại là Tơn Phu Nhân, và Phu Nhân tình cờ lại chỉ tiếp xúc với mỗi các thành viên thuộc lực lượng vũ trụ của MAGA. Chính thế nên khi quan sát mọi thứ qua mắt của chị hai này, ta sẽ thấy dân MAGA như một chủng tộc chiến binh tàn nhẫn, thèm khát chiến tranh, và mù quáng tin tưởng lãnh đạo.
Nói chung cái Planet of Hats đa dạng lắm.
Về ví dụ trong SFF thì đầu tiên ta phải kể đến series Animorphs. Vì cái bản chất chủ yếu episodic của mình, series cực hay giới thiệu một đống người ngoài hành tinh với chỉ một đặc tính nổi trội duy nhất. Ví dụ đầu tiên là một chủng dân có tên Iskoort. Xã hội của lũ Iskoort được chia theo các Guild khác nhau, chẳng hạn Trader Guild, Criminal Guild, Warmaker Guild, Servant Guild, Worker Guild, Superstition and Magic Guild,… với mỗi Guild là một cái Planet of Hats mini. Nhưng trong truyện, vì chủ yếu toàn gặp mấy thằng trong Trader Guild, đám dân Iskoort nhìn chung cứ như một chủng tộc cấu thành toàn từ… dân làm sales. Gần như ai cũng tìm cách dụ dỗ các thành viên Animorphs mua bán đổi chác các kiểu, và các thành viên Iskoort gần như chẳng có mấy sự khác biệt với nhau cả.
Ngoài ra thì còn có hai trường hợp Planet of Hats khá thú vị khác trong chính series này, ấy là người Chee và bọn Howler. Cả hai đều là những chủng tộc mang tính Planet of Hats rất nặng, với tất cả mọi người Chee đều yêu chó và đề cao tuyệt đối chú nghĩa hòa bình, không làm hại đến một con ruồi; bọn Howler thì ngược hẳn lại, là một chủng tộc lính đánh thuê cực kỳ khát máu, lấy bắn giết làm trò vui (theo đúng nghĩa đen 🐧 ).
Tuy nhiên, cả hai đều có một lời lý giải rất hợp lý đằng sau: đây đều là những chủng tộc được “thửa” riêng, và các đặc tính đấy đều là những gì chủ nhân họ/chúng muốn. Trong trường hợp của người Chee, họ yêu hòa bình vì họ là những con rôbốt do một chủng tộc rất đề cao chủ nghĩa hòa bình chế tạo, và không tài nào phá bỏ được mã lệnh của mình (thực ra là có, nhưng vì chỉ trong một tập thôi nên tạm không tính cái đấy 🐧 ). Trong trường hợp của lũ Howler, chúng nó thèm khát giết chóc bởi vì kẻ tạo ra bọn nó là một dạng quái vật đại ác, muốn tạo ra những thứ vũ khí thịt để thực hiện mưu đồ của mình.
Series The Hitchhiker's Guide to the Galaxy cũng rất chuộng cái mô típ này, và thường đem nó ra để làm hài. Tiêu biểu phải kể đến một thứ gọi là Shoe Event Horizon, cho ta thấy quá trình các hành tinh bị “chụp mũ” hóa một cách rất thú vị. Cụ thể, Shoe Event Horizon là một thuyết kinh tế xoay quanh mối tương quan giữa mức độ suy thoái kinh tế cũng như trầm uất về tình cảm của một xã hội và số lượng cửa hàng giày dép trong xã hội đấy. Xã hội càng trở nên tăm tối hơn, thiên hạ sẽ càng nhìn xuống dưới chân và nhận ra giày mình lởm hơn, và từ đó sẽ mua giày mới, khiến cho ngày một nhiều cửa hàng giày dép xuất hiện. Nhưng vì quá tập trung vào giày dép, các ngành khác càng trở nên suy thoái tợn, khiến thiên hạ lại càng buồn bã, và tiếp theo thế nào thì anh em biết rồi đấy: mua giày. Cái vòng lặp đấy cứ diễn ra liên tục cho đến khi cả hành tinh trở nên ám ảnh về giày, và nền văn minh chẳng còn gì ngoài một mớ giày dép.
Series The Wheel of Time cũng có một lượng khá lớn các Planet of Hats, nếu ta thay hành tinh thành các quốc gia. Tiêu biểu phải kể đến một quốc gia có tên là Cairhien. Quốc gia này gần như được định nghĩa bởi một cái tục cực kỳ khét tiếng, ấy là Daes Dae'mar, tức The Great Game/The Game Of Houses (thằng này ra đời trước Game of Thrones, anh em đừng nghĩ nó đạo nhé 🐧 ). Đây về cơ bản là một trò chơi chính trị được đẩy lên mức cực đoan, cuốn sạch toàn bộ công dân Cairhien vào. Tất thảy mọi người đều săm soi nhất cử nhất động của nhau, tìm cách diễn giải ý định của nhau để trục lợi. Chỉ cần một người hắt xì ở đâu đó trong Cairhien thôi, lập tức tất cả những người trông thấy cái hắt xì đấy sẽ lon ton chạy đi báo lại với chủ mình người kia hắt xì mấy cái, mạnh cỡ nào, quay mặt về hướng nào để chủ còn suy diễn xem có ẩn ý sâu xa gì nằm trong đấy không.
Ngoài đó ra thì còn phải kể đến series Kino's Journey, xoay quanh một cô gái trẻ tên Kino đi phượt khắp mọi nẻo thế giới. Khá nhiều thành phố/quốc gia cô này ghé thăm cũng giống như Cairhien trong Wheel of Time, cụ thể ở điểm bọn nó sẽ là một Planet of Hats với một tập tục quái dị nào đó, định nghĩa cuộc sống của tất thảy mọi thành viên trong đấy. Ta có một thị trấn được định nghĩa bởi dân chủ cực đoan, cứ có cái gì cần quyết định cũng đem ra biểu quyết, và cái nào được số đông đồng thuận sẽ là làm luôn; một quốc gia ám ảnh với sự bất tử đến nỗi quyết tâm duy trì trạng thái trẻ sơ sinh của mình; một quốc gia chỉ toàn những người làm thư ký sống; một quốc gia dồn toàn sức xây dựng một tòa tháp;…
***
Bài gốc được đăng trong group Hội thích truyện Sci Fi trên Facebook. Cùng ghé chơi group để thảo luận về bài viết hoặc đọc thêm các bài tương tự, bạn nhé.
↓