Trong quá trình đi tra thông tin nền về 2001: A Space Odyssey để làm bài review hôm trước, mình có để ý thấy là một trong những từ hay được đem ra để miêu tả về cái phim/quyển truyện này là “High Concept,” ý muốn nói nó là một tác phẩm Sci Fi sử dụng những ý tưởng cao siêu, khó miêu tả và diễn giải. Thỉnh thoảng, nó còn được đem ra làm ví dụ để so sánh với những tác phẩm “Low Concept,” tức những thằng với các ý tưởng nền dễ ngấm, không quá hại não như Jurassic Park.
Mỗi tội cách hiểu ấy về High Concept và Low Concept lại sai lè 🐧.
High Concept và Low Concept về cơ bản đúng là chỉ mức độ khó/dễ tóm gọn và miêu tả của tác phẩm thật đấy, nhưng chỗ đứng của hai thằng này cần phải hoán đổi cho nhau thì mới chuẩn. Cụ thể, High Concept chỉ các tác phẩm với khả năng khái quát hóa cao, có thể được tóm gọn chỉ với vài từ hoặc cùng lắm là 1, 2 câu, nói một hơi là hết. Với chỉ một miêu tả vắn tắt như thế thôi, người nghe sẽ lập tức mường tượng ra được luôn tác phẩm có nội dung chính đại khái thế nào, thú vị ở đâu, và có hợp với mình hay không.
Low Concept thì ngược lại, chỉ những thằng với khả năng khái quát hóa thấp, cực khó tóm lược nội dung với chỉ một câu ngắn, mà phải bôi hẳn ra cả một đoạn hoặc bài diễn giải mới xong nổi. Người nghe sẽ rất khó hình dung ra nó hình thù như thế nào, hoặc nói chính xác hơn là hình dung ra được một cách chuẩn xác về nó. Từ đấy, họ sẽ chẳng hiểu cái tác phẩm hay ở đâu, hoặc thậm chí hiểu nhầm về bản chất của tác phẩm và nghĩ thứ làm nó hay là một điều có khi còn chẳng hề tồn tại.
Nói nôm na hơn, High Concept là những thằng viết TL;DR rất dễ, còn Low Concept thì ngồi ì thần cụ cả buổi mới rặn ra nổi TL;DR cho nó 🐧.
Anh em lưu ý chút là cái này chỉ liên quan đến độ khó/dễ của việc giới thiệu tóm lược tác phẩm thôi, chứ không phải là tính khả thi của công việc ấy. Một tác phẩm có giới thiệu tóm lược rất ổn, toát lên tinh thần của mình, nhưng nếu để luận ra nó thì khó vô cùng, hoặc bản thân cái ngôn từ dùng để tóm lược nó lại đòi hỏi phải có kiến thức quá chuyên biệt thì sẽ vẫn là Low Concept. Bên cạnh đó, nếu tác phẩm có thể miêu tả vắn tắt một cách chuẩn xác về mặt lý thuyết, nhưng rất khó nêu bật cái hay của nó lên, đây cũng có thể được coi là một tác phẩm Low Concept.
Ngoài ra, một tác phẩm có thể chứa đựng những thứ cao siêu và lằng nhằng, nhưng nếu vẫn có cách để nêu bật ý chính và giúp người nghe có một mường tượng gần chính xác về trải nghiệm của bản thân với nó thì cũng sẽ có thể tính là High Concept. Đồng thời, một tác phẩm có thể ban đầu là Low Concept nhưng về sau trở nên ăn sâu hẳn vào văn hóa quá rồi nên chỉ bản thân cái tên của nó thôi đã mang tính High Concept, và thậm chí về sau còn được dùng để mô tả các tác phẩm khác nhằm biến cái tác phẩm được tả thành High Concept.
Trong Sci Fi, ví dụ đầu tiên lẽ đương nhiên sẽ là 2001: A Space Odyssey. Thằng này là Low Concept bởi vì rất khó làm toát lên được cái thứ làm nên sự hấp dẫn của nó, hay bản chất của nó là gì. Trên lý thuyết, đây là một tác phẩm bàn về quá trình tiến hóa của con người, nhưng chết nỗi phần trực tiếp liên quan đến tiến hóa lại chiếm thời lượng cực nhỏ, mà chủ yếu nó là chu du vũ trụ. Kể cả nếu có tả thằng này là chu du vũ trụ, chấp nhận hy sinh cái vụ tiến hóa đi, ta cũng vẫn rất khó nêu bật lên được cái sự mập mờ và trừu tượng của nó nếu không giải thích dông dài ra.
Matrix cũng là một ví dụ tiêu biểu. Thằng này mặc dù có khá nhiều ý tưởng phức tạp liên quan đến thực tại chêm kèm vào, nhưng vẫn có thể được coi là High Concept bởi vì nội dung của nó có thể được miêu tả rất vắn tắt là con người bị rôbốt tống vào một thế giới giả lập, nhưng vẫn có một nhóm thoát được khỏi thế giới ấy và tìm cách cứu nhân loại. Nó vẫn tóm tắt được khá chuẩn nội dung phim, và về cơ bản thể hiện được điểm hay chính của phim. Chỉ có điều buồn cười một điểm là lúc ý tưởng về phim được đem đi mồi chào nhà sản xuất, cặp đôi đạo diễn thấy nó Low Concept đến nỗi phải chìa cái phim Ghost in the Shell ra và bảo rằng Matrix sẽ giống thế này, mỗi tội do người thật đóng.
Một ví dụ thú vị khác sẽ là The Children of Men. Thằng này đặc biệt ở chỗ bản phim chuyển thể của nó thì khá High Concept, có thể tóm gọn là hành trình bảo vệ phụ nữ đầu tiên mang thai sau khi loài người đã bị vô sinh 20 năm. Riêng tác phẩm gốc thì lại Low Concept, bởi vì trên lý thuyết nói như thế cũng không sai, nhưng vấn đề là cái vụ bảo vệ nó chiếm thời lượng cực kỳ thấp, mà chủ yếu ở giữa toàn nhẩn nha suy ngẫm về cuộc đời các kiểu như một cuốn văn học hiện đại thuần túy, và cái thế giới của tác phẩm cũng chẳng được khám phá nhiều.
Tương tự với nó thì ta có cái quyển Never Let Me Go của Kazuo Ishiguro. Quyển này cũng Low Concept theo một kiểu giống The Children of Men, ở điểm nó có thể tóm tắt là cuộc đời trưởng thành của một đám clone hiến tạng trong một thế giới Dystopia. Tuy nhiên, vì cái thế giới cái quyển này bị tách ra quá biệt lập, gần như chẳng được động đến bao giờ, và giống với một cuốn coming-of-age hiện thực hơn, thế nên tóm tắt như thế dù chuẩn nhưng lại làm người ta hiểu sai mất nội dung truyện sẽ như thế nào.
Tiếp tục một thằng nữa cần phải kể đến là cái game StarCraft. Thằng này đặc biệt ở chỗ nó mang tính High Concept rất cao nếu chọn đúng đối tượng để miêu tả. Ví dụ, chỉ cần nói thằng này là WarCraft ngoài vũ trụ hoặc WarCraft lai Star Wars thôi là thiên hạ sẽ hiểu được hòm hòm luôn mọi thứ về nó, cả nội dung lẫn điểm hấp dẫn sẽ nằm ở đâu. Mỗi tội điều ấy sẽ chỉ đúng nếu gói gọn “thiên hạ” trong cộng đồng game thủ. Một cách khác để miêu tả về thằng này sẽ là Tam Quốc ngoài vũ trụ, và khi ấy anh em chúng ta cũng sẽ phần đông mường tượng ra ngay tắp lự StarCraft hình thù như thế nào, và sẽ hấp dẫn ở điểm nào. Nhưng khổ nỗi Tam Quốc thì chỉ dân Châu Á là biết nhiều, thế nên đem nói cho dân Châu Âu thì khả năng cao nó vẫn Low Concept như thường.
Tương tự với StarCraft, ta có hai thằng khác là quyển Sáu đợt thức tỉnh và cái phim Alien. Cả hai thằng này cũng đều High Concept bởi vì bọn nó có thể tóm được một cách đầy hình tượng là “X ngoài vũ trụ,” với X của Sáu đợt thức tỉnh là Mười người da đen nhỏ, còn X của Alien thì là Jaws. Nhưng một lần nữa, cái này phụ thuộc rất nhiều vào việc đối tượng nghe miêu tả là ai. Mười người da đen nhỏ cũng có tính thương hiệu rất nổi đấy, nhưng đó là nếu người nghe có quan tâm đến trinh thám thì mới biết, còn ra ngoài thì cơ hội chỉ 50:50. Jaws đỡ hơn Mười người da đen nhỏ ở điểm thương hiệu của nó rộng vùng hơn, nhưng khổ cái cũng lại hơi cũ rồi. Thời nay có khá nhiều người chưa nghe đến tên nó bao giờ, chứ đừng nói là đã xem rồi để mà hiểu Alien là cái của khỉ gì.
Fantasy cũng không thiếu trường hợp như thế này, với ví dụ đầu tiên sẽ chính là cái thứ đã cung cấp hình ảnh cho bài viết: franchise Fate/Random Bullshit. Cái này hài ở một chỗ nếu miêu tả lẻ từng series một thì chúng nó khá High Concept, gần như tất cả đều có thể được gói gọn trong một câu là battle royale giữa những anh hùng huyền thoại năm châu, nhưng để tả về cái vũ trụ chung của Fate (tức Nasuverse) thì chẳng ai làm nổi, bởi vì nó quá lằng nhằng và chưa kể còn có thông tin mâu thuẫn với nhau nữa. Như riêng cái Mặt Trăng của nó thôi là đã Low Concept kinh khủng rồi.
Na ná trường hợp của nó là cái franchise The Evillious Chronicles. Đây là một câu chuyện cực kỳ lằng nhằng, tích hợp từ truyện chữ, truyện tranh, bài hát, cho đến cả mấy cái khỉ mẹ bên ngoài lề gì đó nữa vào, và các khái niệm của nó nhảy loạn hết từ Fantasy sang Sci Fi. Giới thiệu về thằng này thì thường thiên hạ chẳng biết làm gì hơn ngoài đưa ra một cái clip cụ thể về nó, bảo xem đi, thích không, thích thì ngồi xuống nghe giải thích để mà còn biết đường xem tiếp nhé.
Lord of the Rings cũng là một trường hợp đáng chú ý khác. Thằng này thuộc dạng bản thân cái tên đã trở thành một cái thương hiệu quá to rồi, và nó được đem đi để mô tả những thằng Epic/High Fantasy khác sao cho dễ hiểu. Nhưng bản thân Lord of the Rings lại khá Low Concept, rất khó miêu tả được cụ thể nó là cái gì cho một người mù hẳn về nó và Fantasy nói chung, và chỉ có đưa phim cho xem hay truyện cho đọc thì mới hiểu nổi. Nếu có muốn tả thì tử tế nhất sẽ là bảo nố là Tây Du Ký, nhưng với Tôn Ngộ Không là một ông cụ già rất lười dùng phép, và về sau Tam Tạng tách đoàn đi solo.
K̵h̵ổ̵ ̵n̵ỗ̵i̵ ̵b̵ả̵n̵ ̵t̵h̵â̵n̵ ̵c̵á̵i̵ ̵T̵â̵y̵ ̵D̵u̵ ̵K̵ý̵ ̵n̵ó̵ ̵c̵ũ̵n̵g̵ ̵l̵ạ̵i̵ ̵k̵h̵á̵ ̵L̵o̵w̵ ̵C̵o̵n̵c̵e̵p̵t̵.̵ ̵A̵n̵h̵ ̵e̵m̵ ̵p̵h̵ư̵ơ̵n̵g̵ ̵Đ̵ô̵n̵g̵ ̵a̵i̵ ̵c̵ũ̵n̵g̵ ̵b̵i̵ế̵t̵ ̵T̵â̵y̵ ̵D̵u̵ ̵K̵ý̵ ̵l̵à̵ ̵c̵á̵i̵ ̵g̵ì̵ ̵r̵ồ̵i̵,̵ ̵n̵ó̵i̵ ̵l̵ê̵n̵ ̵p̵h̵á̵t̵ ̵l̵à̵ ̵h̵i̵ể̵u̵ ̵n̵g̵a̵y̵.̵ ̵N̵h̵ư̵n̵g̵ ̵m̵à̵ ̵đ̵ể̵ ̵t̵ó̵m̵ ̵g̵ọ̵n̵ ̵c̵á̵i̵ ̵t̵h̵ằ̵n̵g̵ ̵n̵à̵y̵ ̵l̵ạ̵i̵ ̵v̵à̵ ̵g̵i̵ớ̵i̵ ̵t̵h̵i̵ệ̵u̵ ̵c̵h̵o̵ ̵m̵ộ̵t̵ ̵n̵g̵ư̵ờ̵i̵ ̵m̵ù̵ ̵h̵o̵à̵n̵ ̵t̵o̵à̵n̵ ̵v̵ớ̵i̵ ̵c̵h̵ỉ̵ ̵m̵ộ̵t̵ ̵c̵â̵u̵ ̵t̵h̵ì̵ ̵q̵u̵ả̵ ̵t̵h̵ự̵c̵ ̵l̵à̵ ̵r̵ấ̵t̵ ̵k̵h̵ó̵.̵ ̵M̵ỉ̵a̵ ̵m̵a̵i̵ ̵l̵à̵ ̵v̵ì̵ ̵c̵h̵ú̵n̵g̵ ̵t̵a̵ ̵đ̵ã̵ ̵c̵ó̵ ̵c̵á̵i̵ ̵t̵h̵a̵n̵h̵ ̵n̵i̵ê̵n̵ ̵L̵o̵r̵d̵ ̵o̵f̵ ̵t̵h̵e̵ ̵R̵i̵n̵g̵s̵ ̵b̵ê̵n̵ ̵t̵r̵ê̵n̵ ̵t̵ồ̵n̵ ̵t̵ạ̵i̵ ̵s̵ẵ̵n̵ ̵r̵ồ̵i̵,̵ ̵t̵h̵ế̵ ̵n̵ê̵n̵ ̵c̵ó̵ ̵t̵h̵ể̵ ̵g̵i̵ớ̵i̵ ̵t̵h̵i̵ệ̵u̵ ̵n̵ó̵ ̵t̵h̵à̵n̵h̵ ̵L̵o̵r̵d̵ ̵o̵f̵ ̵t̵h̵e̵ ̵R̵i̵n̵g̵s̵,̵ ̵n̵h̵ư̵n̵g̵ ̵v̵ớ̵i̵ ̵G̵a̵n̵d̵a̵l̵f̵ ̵k̵h̵ỉ̵ ̵v̵à̵ ̵d̵ù̵n̵g̵ ̵p̵h̵é̵p̵ ̵b̵ừ̵a̵ ̵b̵ã̵i̵ ̵h̵ơ̵n̵ ̵đ̵ể̵ ̵b̵i̵ế̵n̵ ̵n̵ó̵ ̵t̵h̵à̵n̵h̵ ̵H̵i̵g̵h̵ ̵C̵o̵n̵c̵e̵p̵t̵.̵ ̵C̵á̵c̵h̵ ̵m̵i̵ê̵u̵ ̵t̵ả̵ ̵n̵à̵y̵ ̵s̵ẽ̵ ̵c̵ó̵ ̵t̵h̵ể̵ ̵d̵ù̵n̵g̵ ̵đ̵ư̵ợ̵c̵ ̵c̵h̵o̵ ̵c̵ả̵ ̵T̵â̵y̵ ̵l̵ẫ̵n̵ ̵T̵à̵u̵,̵ ̵b̵ở̵i̵ ̵v̵ì̵ ̵L̵o̵r̵d̵ ̵o̵f̵ ̵t̵h̵e̵ ̵R̵i̵n̵g̵s̵ ̵c̵ó̵ ̵s̵ứ̵c̵ ̵m̵ạ̵n̵h̵ ̵t̵h̵ư̵ơ̵n̵g̵ ̵h̵i̵ệ̵u̵ ̵l̵ớ̵n̵ ̵ở̵ ̵c̵ả̵ ̵h̵a̵i̵ ̵p̵h̵ư̵ơ̵n̵g̵ ̵t̵r̵ờ̵i̵,̵ ̵t̵r̵o̵n̵g̵ ̵k̵h̵i̵ ̵c̵á̵i̵ ̵k̵i̵ể̵u̵ ̵d̵ù̵n̵g̵ ̵T̵â̵y̵ ̵D̵u̵ ̵K̵ý̵ ̵đ̵ể̵ ̵t̵ả̵ ̵L̵o̵r̵d̵ ̵o̵f̵ ̵t̵h̵e̵ ̵R̵i̵n̵g̵s̵ ̵t̵h̵ì̵ ̵c̵ó̵ ̵k̵h̵ả̵ ̵n̵ă̵n̵g̵ ̵n̵ó̵ ̵v̵ẫ̵n̵ ̵b̵ị̵ ̵L̵o̵w̵ ̵C̵o̵n̵c̵e̵p̵t̵,̵ ̵b̵ở̵i̵ ̵T̵â̵y̵ ̵D̵u̵ ̵K̵ý̵ ̵b̵ị̵ ̵l̵é̵p̵ ̵v̵ế̵ ̵b̵ê̵n̵ ̵t̵r̵ờ̵i̵ ̵T̵â̵y̵.̵
Ok, bỏ ví dụ trên, vừa nhận ra là vẫn có cách để biến nó thành High Concept 🐧.
The Dresden Files cũng là một ví dụ đáng nêu ra. Thằng này hay ở chỗ nó có thể được đem ra để minh chứng cho việc thiên hạ hiểu sai về High Concept với Low Concept đến nhường nào. Ý tưởng của nó chỉ “cao siêu” ngang tầm mấy phim Fast and Furious thôi, thế nên thiên hạ chẳng ai gọi đây là High Concept hết. Nhưng nếu xét theo nghĩa đúng, cái series này thậm chí còn có thể được đem ra làm gương mặt đại diện cho High Concept, bởi vì nó có thể tóm tắt bằng một câu rất gọn thế này: “Dirty Harry Potter.” Thằng này dựa trên sức mạnh thương hiệu của Dirty Harry và Harry Potter, và trên lý thuyết cũng có khả năng sẽ dính chưởng như StarCraft, Sáu đợt thức tỉnh, với Alien. Nhưng cái chính là Harry Potter là một thương hiệu mạnh khủng khiếp, chẳng ai lạ nữa cả, và kể cả nếu chưa xem Dirty Harry bao giờ, bản thân cái từ “Dirty” cũng đã đủ để gợi lên phần nào cái chất bẩn của series rồi.
***
Bài gốc được đăng trong group Hội thích truyện Sci Fi trên Facebook. Cùng ghé chơi group để thảo luận về bài viết hoặc đọc thêm các bài tương tự, bạn nhé.
↓