Sau bài về Bat Deduction, mình lại nhớ đến một mô típ khác mà các tác giả cũng có thể áp dụng giúp thể hiện nhân vật trong tác phẩm có não to, nhưng ít khả năng bị biến thành kệch cỡm hơn.
Nhưng trước khi bàn vào mô típ cụ thể, ta cần nói qua về một thanh niên có tên David Xanatos.
David Xanatos là một thanh niên phản diện trong Gargoyles, một series hoạt hình Fantasy hồi thập niên 90. Xanatos là một trong những nhân vật ấn tượng nhất của series, bởi vì đồng chí này có tài hoạch định chiến lược khét lèn lẹt. Thanh niên thường đề ra những kế hoạch có rất nhiều lớp lang, được bổ trợ bởi các kế hoạch B, C, D, cho tuốt đến tận Z, lường trước rất nhiều tình huống khả dĩ. Nếu một kế hoạch nào đó của Xanatos bị thất bại, nó vẫn đem lại một kết quả phụ trội có lợi cho đồng chí ấy, và ông anh về cơ bản vẫn thắng ngay cả khi thua, chỉ có điều thắng theo một cách khác, không được tối ưu cho lắm.
Chính vì nét đặc trưng đấy mà ngày nay, Xanatos cùng các kế hoạch của hắn đã được lấy ra đặt cho một mô típ riêng trong nghệ thuật kể chuyện. Mô típ ấy là Xanatos Gambit.
Xanatos Gambit dùng để chỉ một kế hoạch có thể mang lại nhiều kết quả. Nó có thể sẽ rất đơn giản, với chỉ hai kết quả tiềm tàng duy nhất: thành công hay thất bại; hoặc có thể sẽ rất lằng nhằng, với kết quả có thể rẽ nhánh thành A, B, C, D,… tùy theo hành động của một hoặc nhiều nhân tố khác nhau. Tuy nhiên, phần lớn hoặc toàn bộ những trường hợp tiềm ẩn ấy đã được người tạo dựng kế hoạch lường trước, và từ đó dàn xếp sao cho bất kể dính trúng trường hợp nào trong số đấy, mình sẽ vẫn không ít thì nhiều được hưởng lợi.
Để xem ví dụ về Xanatos Gambit trong Sci Fi, ta có thể nhìn vào series Dune của Frank Herbert. Trong cuốn Dune Messiah, ta có một đám gọi là Tleilaxu. Đám này sở hữu khả năng tạo ra các ghola, về cơ bản là một bản sao vô tính, tái tạo từ da thịt của một người đã chết. Dù sở hữu đầy đủ tính cách và trí lực như người bình thường, ghola không sở hữu ký ức của bản gốc, thế nên không thể có chuyện thiên hạ lợi dụng ghola để “đầu thai” liên tục và trở thành bất tử được. Tuy nhiên, đám Tleilaxu đã đề ra giả thuyết rằng ký ức có thể được lưu trữ trong gen di truyền, và thế tức là mọi ghola đều chứa đựng sẵn ký ức gốc, vấn đề để kích hoạt được cái kho ký ức đấy thì cần một kích thích rất mạnh.
Thế là đám này bày ra một cái Xanatos Gambit như sau: tạo ra một ghola từ xác Duncan Idaho, người thầy kiêm đồng minh rất trung thành của Hoàng đế Paul Atreides, và phái nó đi ám sát Paul. Nếu nó ám sát Paul thành công, Tleilaxu và các đồng minh thực hiện được mục đích chính trị của mình. Nếu nó không ám sát được Paul, đám Tleilaxu có thể thử nghiệm xem liệu ép nó hành xử ngược với lòng trung thành của mình có tạo ra được một cú sốc đủ lớn để khôi phục ký ức di truyền, và từ đó cho Duncan Idaho “tái sinh” hay không. Con ghola kia không ám sát được Paul, nhưng quả thật nó đã nhớ lại cuộc đời hồi trước của mình, và thế là đám Tleilaxu từ nay đã nắm trong tay công thức trường sinh bất tử, và cứ thế áp dụng cho bản thân.
Cuốn Prey của Michael Crichton cũng có một cái Xanatos Gambit khá hay. Trong cuốn này, một công ty tên là Xymos đã tạo ra một loại rôbốt nano sinh học, có thể xâm nhập vào trong cơ thể con người để ghi lại hình ảnh phục vụ mục đích y khoa. Tuy nhiên, lũ rôbốt nano ấy đã tiến hóa thành một phiên bản nguy hại, và bắt đầu xâm nhập vào người những thành viên trong cơ sở nghiên cứu của Xymos, dần dần “ăn” vật chủ để tự sản sinh thêm rôbốt mới, trong khi ngấm ngầm tiếp quản khả năng ra quyết định của vật chủ.
Khi nhận thấy mối nguy đó, một nhân vật đã quyết định dẹp bỏ lũ rôbốt bằng cách sử dụng một loại thực khuẩn có khả năng triệt tiêu chúng nó. Thanh niên đổ nó vào hệ thống phun nước, và dự định sẽ kích hoạt hệ thống này để tất cả mọi thành viên nhiễm rôbốt trong cơ sở đều bị tắm đẫm dịch. Vì biết rằng đám rôbốt có thể ép vật chủ vô hiệu hóa hệ thống an toàn của cơ sở để ngăn điều đó diễn ra, thanh niên bí mật nhờ người đổ lũ thực khuẩn đấy vào một dây chuyền sản xuất trong cơ sở, cho chúng nó sinh sôi nảy nở trong đấy, trong khi mình thu hút sự chú ý và liều chết tìm cách kích hoạt hệ thống phun. Trong trường hợp đám rôbốt không ngắt hệ thống an toàn, ông anh sẽ bật được hệ thống phun nước, và vật chủ bị nhiễm rôbốt sẽ bị tưới thực khuẩn. Nếu chúng ngắt hệ thống an toàn cả cơ sở, dây chuyền lắp ráp sẽ bị quá tải nhiệt và nổ tung, khiến đám thực khuẩn trong đấy tràn khắp cơ sở, và vật chủ nhiễm rôbốt sẽ vẫn dính như thường.
Trong Fantasy, ta cũng không thiếu gì các trường hợp Xanatos Gambit. Ví dụ đầu tiên là bộ The Silmarillion của J. R. R. Tolkien. Trong này, ta có một thành niên tên Ar-Pharazôn, vị vua thứ hai mươi lăm của Númenor. Khi nhận thấy Sauron, Chúa tể Mordor, đang có mưu mô bành trướng quyền lực, Ar-Pharazôn đã điều quân đến Mordor đánh phủ đầu. Lực lượng của Ar-Pharazôn hùng hậu tới độ lính tráng nhà Sauron bỏ chạy gần hết, và Sauron phải xin hàng.
Tuy nhiên, Sauron đã bày ra một Xanatos Gambit để tạo bàn đạp khôi phục quyền lực. Thanh niên giả vờ thuần phục Ar-Pharazôn, và dần trở thành cố vấn thân cận nhất của nhà vua. Sau đó, Sauron kích cho Ar-Pharazôn đem quân đi gây chiến với các Valar, về cơ bản là các thần thánh của Trung Địa. Trong trận chiến này, khả năng cực kỳ cao là Ar-Pharazôn sẽ cạp đất ngay tức khắc, bởi vì sức mạnh đôi bên chênh lệch quá nhiều, và thế là Sauron đã mượn tay Valar loại bỏ đi một kẻ ngáng đường mình. Tuy nhiên, nếu nhờ một phép màu nào đó mà quân của Ar-Pharazôn giành phần thắng, Sauron vẫn được lợi, vì bản thân các Valar cũng là kẻ thù của hắn, và Sauron sẽ vẫn loại bớt được một cái gai trong mắt.
Cái game Skyrim cũng có một phiên bản Xanatos Gambit khá hay. Trong cái game này, ta có một đế chế mang tên Third Empire. Đế chế này từng một thời rất hùng mạnh, cai trị nguyên một khu lục địa lớn có tên Tamriel. Tuy nhiên, sau một thời gian, đế chế trở nên suy yếu, và nhiều vùng đất đã ly khai, thành lập vương quốc riêng. Trong số các thể chế mới thành lập, Aldmeri Dominion là bên đáng gờm nhất, và từng có một cuộc chiến đẫm máu với Third Empire. Sau khi cuộc chiến kết thúc, Aldmeri Dominion đã áp đặt rất nhiều điều khoản Third Empire, trong đó có việc cấm sùng bái Talos, tên thánh của Tiber Septim, người đã có công thống nhất lục địa Tamriel. Hành động đấy khiến người dân Third Empire rất cáu tiết, đặc biệt là những công dân thuộc chủng tộc Nord, sống tại vùng đất phía Bắc có tên Skyrim.
Lợi dụng tình hình đấy, một quý tộc Nord tại Skyrim có tên Ulfric Stormcloak đã bày ra một cái Xanatos Gambit như sau: Ulfric sẽ thách thức Torygg, Cao Đế cai quản Skyrim hiện tại, cùng đấu tay đôi theo đúng truyền thống cổ xưa của dân Nord. Nếu Torygg chấp nhận, Ulfric sẽ sử dụng Thu'um, một thứ phép thuật sử dụng ngôn ngữ loài rồng mình nắm giữ, để đảm bảo phần thắng, và từ đấy nghiễm nhiên trở thành Cao Đế và tiến hành cho Skyrim ly khai. Còn trong trường hợp Torygg từ chối đấu, Ulfric sẽ rêu rao là Torygg là một kẻ hèn yếu, và từ đấy hoặc tiếm quyền Torygg, hoặc dùng các chiêu trò chính trị khác để ly khai Skyrim khỏi Third Empire. Ngay cả trong trường hợp Ulfric đấu được với Torygg nhưng không được Third Empire công nhận kết quả, thanh niên vẫn có thể rêu rao rằng Third Empire coi khinh truyền thống để chiêu mộ người ủng hộ.
Anh em lưu ý rằng Xanatos Gambit không nhất thiết đồng nghĩa với một kế hoạch không có bất kỳ sơ hở nào. Nó chỉ đòi hỏi người lập có thể trục lợi từ ít nhất hai kết quả xung khắc (tức nếu A xảy ra thì B không thể nào xảy ra được, chẳng hạn nếu đã chết thì không sống mà nếu sống thì không chết). Rất có thể kể hoạch đấy có đến ba kết quả tiềm tàng, và người lập kế hoạch đã không lường nổi cái trường hợp thứ ba kia. Miễn sao kế hoạch nhìn bề ngoài trông có vẻ đã lường đủ hết các tình huống thắng thua, nó sẽ là Xanatos Gambit.
A Song of Ice and Fire có cực kỳ nhiều trường hợp như thế, bởi lẽ nhân vật trong này rất mưu mô, liên tục tìm cách qua mặt nhau và đảm bảo trục lợi cho mình. Một ví dụ tiêu biểu xảy ra trong cuốn A Feast for Crows, với việc Cersei Lannister chấp nhận để Ser Loras Tyrell đi chiếm lại Dragonstone từ tay quân trung thành với nhà Baratheon chính là một dạng Xanatos Gambit ngầm. Vì gia tộc Tyrell đang bị Cersei nghi kỵ, ả mong Loras sẽ tử trận luôn, và từ đấy dẹp bớt được một thành viên nhà Tyrell. Nếu Loras thành công thì cũng chẳng sao cả, vì nó sẽ củng cố địa vị nhà Lannister. Rốt cuộc thì Loras đã hạ thành công Dragonstone đấy, nhưng vì thanh niên là chỉ huy cuộc tấn công, thế nên bên hưởng tiếng thơm lại là nhà Tyrell chứ không phải là Cersei.
Mọi người cũng cần để ý thêm là có một số thằng khá dễ bị nhầm với Xanatos Gambit, và trên thực tế còn có thể trùng với cái mô típ này. Nhưng chúng nó không mặc nhiên là Xanatos Gambit được, mà phải thỏa mãn một số điều kiện. Một trong những điều kiện tiên quyết để một kế hoạch được liệt vào Xanatos Gambit là nó phải sở hữu tối thiểu hai kết quả xung khắc với nhau. Nếu kể hoạch đúng là có nhiều kết quả thật, nhưng mọi kết quả đều đóng một vai trò quan trọng đối với đại cuộc (chẳng hạn cần có A rồi mới có B, hoặc cần cả A và B đồng thời xảy ra để đạt được C), đấy sẽ chỉ là một kế hoạch phức tạp thuần túy.
Đại diện cho kiểu kế hoạch lằng nhằng nhưng không phải Xanatos Gambit là mấy mưu chước sử dụng thiết bị Rube Goldberg mà ta vẫn hay thấy xuất hiện trong Tom & Jerry. Rube Goldberg là một thiết bị hoạt động trên nguyên lý dây chuyền như một chuỗi domino, cần thứ này tác động vào thứ kia và sau đấy sẽ tác động vào một thứ kế tiếp. Chẳng hạn viên bi lăn vào rãnh và va trúng cục tẩy, làm cục tẩy rơi xuống một khúc gỗ và bẩy công tắc đun nước, và hơi nước khi sôi bay lên làm xoay cánh quạt,… Mọi tiểu tiết trong toàn bộ chuỗi này đều cần thiết để đạt được mục tiêu cuối cùng. Chỉ cần viên bi ban đầu đi lệch ra ngoài hoặc có ai đó gỡ mất một thứ gì ở giữa ra là cả kế hoạch sụp đổ, và người lập ra kế hoạch sẽ trắng tay.
Ngoài ra, Xanatos Gambit còn đòi hỏi mọi sự tiên liệu đều đã diễn ra từ trước, tức ít nhất hai trường hợp khả dĩ đã phải được lường đến từ đầu rồi, và đã có công đoạn chuẩn bị sẵn để thu lợi từ trường hợp xảy ra. Kể cả nếu có lường được nhiều tình huống có thể khiến kế hoạch đổ bể giữa chừng và đã lên chuẩn bị phương pháp ứng phó tức thời, nhưng phương pháp chuẩn bị lại nhằm mục đích gò kế hoạch về như cũ để đạt đúng một mục tiêu chiến lược duy nhất, nó không phải là Xanatos Gambit. Nếu người lập kế hoạch chỉ lường được một trường hợp duy nhất, và nếu có gì đi chệch ra ngoài thì phải chạy đi chữa cháy thì đó cũng không phải là Xanatos Gambit. Cùng lắm thì cái trò tùy cơ ứng biến như trên sẽ chỉ thành một trường hợp na ná Xanatos Gambit, ấy là Xanatos Speed Chess, chỉ các kế hoạch được chỉnh sửa và cập nhật xoành xoạch tùy theo tình hình để đảm bảo người lập kế hoạch sẽ vẫn đạt được mục tiêu khi cục diện thay đổi.
Ví dụ như trong series Phineas and Ferb, ta có một tập tên Excaliferb, với cả đám lên kế hoạch đi tìm một thanh kiếm thần để đánh bại gã pháp sư Malifishmirtz. Mỗi tội lúc đánh trùm cuối thì kiếm gãy, thế là bọn nó chuyển sang dùng thuốc thần để đánh bại Malifishmirtz. Trong trường hợp này, thứ duy nhất được lường trước trong kế hoạch của đám chúng nó là nếu có Excaliferb thì sẽ đánh bại được Malifishmirtz. Không có việc nếu dùng Excaliferb đánh bại Malifishmirtz thì sẽ được cái lợi A, còn kể cả nếu không dùng được Excaliferb hay bị Malifishmirtz đánh bại thì vẫn sẽ được cái lợi B, thế nên nó không phải là Xanatos Gambit.
Trường hợp rơi vào mục Xanatos Speed Chess kinh điển nhất sẽ là series Pirates of the Caribbean, với Jack Sparrow là gương mặt đại diện. Thanh niên thường xuyên sử dụng những kế hoạch hết sức lỏng lẻo, liên tục được cập nhất và điều chỉnh mỗi khi thu nhận được thông tin mới hoặc có diễn tiến mới xảy ra. Jack Sparrow tận dụng những lợi thế mới tài tính đến mức người ta còn hoài nghi chẳng hiểu đồng chí này tính hết từ trước hay làm đến đâu biết đến đấy. Dẫu rằng trong quá trình vận dụng Xanatos Speed Chess, một số kế hoạch Jack vạch ra cũng có thể được tính là Xanatos Gambit vì dù thành dù bại thanh niên sẽ vẫn được hưởng lợi, bản thân hành động đảo kế hoạch vèo vèo đó không mặc nhiên trở thành Xanatos Gambit được, vì nó thiếu yếu tố tiên liệu sẵn từ trước các kết quả khả dĩ và trục lợi từ đấy.
***
Bài gốc được đăng trong group Hội thích truyện Sci Fi trên Facebook. Cùng ghé chơi group để thảo luận về bài viết hoặc đọc thêm các bài tương tự, bạn nhé.
↓