Trong cái clip review cuốn Project Hail Mary đã share ngày hôm trước, Brandon Sanderson có nhắc đến một mô típ rất thú vị. Vì không biết thuật ngữ chính thức là gì, Sanderson đã tự bịa tên cho nó, gọi đấy là White Room Novel.
Theo cách định nghĩa của Sanderson, White Room Novel là các câu chuyện (hoặc cụ thể hơn là các tiểu thuyết) mở ra với một nhân vật bị thọt nghiêm trọng về trí nhớ. Họ có thể sẽ chẳng hiểu sao mình lại rơi vào cảnh hiện tại, gốc gác bản thân từ đâu mà ra, hay thậm chí còn chẳng nhớ bản thân mình là ai, và một trong những mạch cốt chính của câu chuyện sẽ là đi tìm hiểu xem thân thế nhân vật kia là gì, và rốt cuộc làm thế nào nhân vật đấy lại rơi vào cảnh này. Vì khá nhiều trường hợp các câu chuyện như thế mở ra với cảnh để nhân vật thức dậy trong một căn phòng màu trắng hoặc một căn phòng lạ nào đó (mặc dù không bắt buộc phải như vậy), thế nên Sanderson mới gọi nó là White Room Novel (tức “Tiểu thuyết Phòng trắng”).
Để thiên hạ có thể dễ hình dung hơn, Sanderson đã lấy ra một số ví dụ. Chúng nó bao gồm series Jason Bourne (xoay quanh các chuyến phiêu lưu của một siêu điệp viên bị mất trí nhớ), truyện ngắn The Original mà Sanderson viết chung với Mary Robinette Kowal (xoay quanh một người phụ nữ tỉnh dậy ở một bệnh viện với trí nhớ xáo trộn), và chính bản thân Project Hail Mary (một phi hành gia mất trí nhớ tỉnh dậy bên trong một con tàu vũ trụ).
Căn cứ vào cách miêu tả của Sanderson, thứ thanh niên này gọi là White Room Novel thực chất là một tập con của một thể loại có tên rất nghiêm chỉnh, ấy là Ontological Mystery, tức “Bí ẩn Bản thể.” Gần như mọi miêu tả của Sanderson đều trùng khớp y xì đúc với định nghĩa về Ontological Mystery, với chỉ đôi ba chỗ là lệch đi tí.
Cụ thể thì trong Ontological Mystery, ta sẽ có một hoặc nhiều nhân vật bị kẹt trong một môi trường kỳ lạ, với một lượng kiến thức cực kỳ hạn hữu về tình cảnh của bản thân. Họ không biết mình rơi vào tình cảnh này bằng cách nào, tại sao mình lại có mặt ở đây, làm thế nào để thoát khỏi nó, ai là kẻ đứng sau tất cả. Trong một số trường hợp, họ sẽ bám sát hoàn toàn cái kiểu White Room Novel, ấy là thức giấc trong một căn phòng lạ, hoặc bị mất trí nhớ về danh tính bản thân, hoặc thậm chí bị đồng thời cả hai.
Cốt của các câu chuyện Ontological Mystery chủ yếu sẽ xoay quanh nỗ lực tìm hiểu sự tình của các nhân vật, với sự thật dần dần được hé lộ thông qua hành trình khám phá các manh mối rải rác trong môi trường lẫn những tương tác giữa các nhân vật với nhau. Mọi thứ thường sẽ chạy theo một mạch phi tuyến tính, tức nó cứ nhảy loạn xạ về quá khứ, với các sự kiện được hé lộ không nhất thiết phải diễn ra theo đúng trình tự thời gian, và phải đến cuối hoặc gần cuối thì ta mới nắm đủ các mảnh ghép quan trọng, từ đó xâu chuỗi mọi thứ lại và nhận ra sự thật đằng sau mọi bí mật.
Anh em lưu ý rằng Ontological Mystery không nhất thiết bắt mọi thứ phải được bật mí. Một số bí mật râu ria bên ngoài có thể bị bỏ lấp lửng; hoặc bản thân đáp án có thể được lồng ghép kèm một số tình tiết đáng nghi ngờ để tạo cảm giác có khi nó không phải lời giải đáp thực; hoặc có khi đáp án còn chẳng được đưa ra, mà chỉ có một nùi những giả thuyết nửa thực nửa ảo và để mặc cho người thưởng thức tự quyết xem nên tin tưởng giả thuyết nào. Nói chung là nhiều chủng dạng lắm.
SFF nhà chúng ta không thiếu gì những tác phẩm thuộc thể loại Ontological Mystery như thế này. Bên cạnh các ví dụ đã được Sanderson đưa ra, một thanh niên khác ta cần phải nhắc đến sẽ là một bộ phim ngắn mang tên Căn phòng do đạo diễn Nguyễn Hồng Quân thực hiện. Phim mở ra với cảnh một người đàn ông tỉnh dậy trong một căn phòng kín, không hiểu chuyện gì đang xảy ra cả. Ông ta sau đó loay hoay sục sạo khắp phòng để tìm hiểu xem chuyện gì đang xảy ra, đồng thời tìm cách cách thoát ra ngoài. Anh em có thể xem trailer cho phim bên dưới.
Cuốn tiểu thuyết Sáu đợt thức tỉnh của Mur Lafferty cũng là một ví dụ đáng chú ý. Trong truyện, ta có 6 bản sao vô tính chợt thức dậy trong một “căn phòng trắng,” ấy là một con tàu vũ trụ. Mặc dù các bản sao đều nhận ra con tàu đấy, họ hoàn toàn chưng hửng trước việc tàu tự nhiên trôi dạt giữa vũ trụ, và lại còn trong tình trạng bị hỏng hóc nặng nữa. Theo như những gì họ nhớ, tàu đáng lẽ phải còn chưa khởi hành, và nó hãy còn mới tinh. Đặc biệt nghiêm trọng là họ hoàn toàn không hiểu tại làm sao khi tỉnh dậy, mình lại ngồi giữa một bể máu, với các xác chết trôi dạt xung quanh không phải ai khác ngoài chính bản thân họ, có điều đã già hơn họ tận mấy thập kỷ rồi.
Một thanh niên khác cũng cần kể đến là tác phẩm Hall Of Mirrors của Fredric Brown, ông hoàng truyện ngắn Sci Fi. Trong tác phẩm này, ta có một thanh niên phó giáo sư toán học tự nhiên thấy mình chui tọt vào một nơi tối bưng. Mọi thứ xảy ra cực kỳ đột ngột. Chỉ mới giây trước, thanh niên còn đang ngồi ngả ngớn trên hiên nhà của một người bạn ở Beverly Hills dưới ánh mặt trời, và say sưa trò chuyện với cô vợ chưa cưới của mình. Đùng một phát, tự nhiên mọi thứ đen kịt, như thể anh ta đã bị mù. Sau một hồi lần mò, anh ta nhận ra mình đang bị kẹt trong một thứ gì đó như một cái tủ, và xoay xở mở được nó ra. Lúc nó mở ra rồi, anh ta thấy mình bước vào một căn phòng lạ hoắc, với một cánh cửa khóa chặt. Ngay trên tay nắm cửa là một tấm biển thông báo rằng 1 tiếng nữa nó sẽ tự mở ra, và trong khi ấy, anh ta nên đọc bức thư để trên chiếc bàn trong phòng để hiểu rõ hơn sự tình.
Tựa game Amnesia: The Dark Descent cũng là một tác phẩm Ontological Mystery đáng chú ý khác, có điều lần này nó nằm trong mảng Fantasy. Game mở ra với một thanh niên tên Daniel thức dậy trong một lâu đài cổ tăm tối, trong tình trạng không có một tí ký ức nào. Thanh niên loay hoay lục lọi khắp nơi để tìm hiểu xem chuyện gì đã xảy đến với mình, trong khi hàng bao chuyện kỳ quái và siêu nhiên cứ liên tục xảy ra khắp xung quanh. Dần dà, anh ta tìm thấy là một bức thư do chính mình để lại. Tuy nhiên, thư chẳng tiết lộ điều gì mấy ngoài việc chính bản thân anh ta là người đã tự tước bỏ trí nhớ của mình, và rằng anh ta cần phải tìm đến trái tim của lâu đài và giết Nam tước Alexander, chủ sở hữu của nó.
Một thanh niên Fantasy khác cũng khét tiếng không kém là cái game Bloodborne. Cái game này cũng quẳng ta một cách không thương tiếc vào thế giới game, với nhân vật chính tỉnh dậy trong một phòng khám bỏ hoang sau khi được tiêm một thứ máu bí ẩn nào đó. Tất cả những gì ta biết là cái phòng khám này không phải là nơi duy nhất bị bỏ hoang trong thành phố, và lùng sục ngoài kia là những con quái vật vô cùng tàn độc (chưa kể những con người đã hóa điên). Ta sau đó phải tự xách mông lên đi điều tra đủ mọi hang cùng ngõ hẻm của cái thành phố này để tự xâu chuỗi lại câu chuyện cho bản thân mình.
***
Bài gốc được đăng trong group Hội thích truyện Sci Fi trên Facebook. Cùng ghé chơi group để thảo luận về bài viết hoặc đọc thêm các bài tương tự, bạn nhé.
↓