Hôm nay mình bắt lại được cái ảnh gif này của The Animatrix, một bộ phim/tuyển tập phim hoạt hình prequel cho The Matrix. Cụ thể, ảnh là một phân cảnh trong phần phim The Second Renaissance, khi cảnh sát chống bạo động dùng vũ lực trấn áp một nhóm biểu tình bao gồm cả con người lẫn người máy. Cuộc biểu tình vốn được tổ chức nhằm phản đối phán quyết tiêu hủy B1-66ER, con rôbốt đầu tiên từng giết người vì muốn bảo toàn mạng sống cho bản thân, ban bố bởi Tòa Phúc thẩm New York.
Bức hình làm mình nhớ đến một mô típ rất hay, và tình cờ thì cái mô típ ấy lại rất hay xuất hiện cùng cái mô típ Thou Shalt Not Kill bữa trước. Nó tên là What Measure Is a Non-Human?
Vì tất cả chúng ta đều là con người với nhau hết (chắc vậy 🐧 ), thế nên quan điểm về luân lý với đạo đức của chúng ta thường sẽ lấy đồng loại của mình là trọng tâm, và ban cho nhau những đặc quyền bất khả xâm phạm. Nếu buộc phải gây ra chuyện gì đó cho đồng loại theo một cách trái với luân thường đạo lý, ta sẽ đắn đo kinh khủng; nhưng nếu đối tượng mà là một thứ gì đó khác, ta sẽ ra quyết định một cách bạo tay hơn hẳn.
Ví dụ thế này: nếu một tên tội phạm sừng sỏ được lôi ra trước mặt chúng ta, và chúng ta được đưa cho một con dao phay bảo hãy xử hắn đi, phần đông mọi người sẽ vàng ệch đi như nghệ, run rẩy không dám làm gì, hoặc không thì cũng cực kỳ lấn cấn, muốn tìm kiếm phán quyết từ một bên chức trách nào đó trước đã để xóa đi mặc cảm. Trong trường hợp có ai sẵn sàng xuống tay, người ấy gần như sẽ bị tất cả những người khác nhìn nhận như thể là quái vật hay cái gì đó, vì tiềm thức không cho phép ai nghĩ con người lại có thể làm thế với đồng loại.
Nhưng mà lôi một con gà ba ngơ ra bảo giết ấy hả? Ầy dà, chờ tí đi lấy thêm cái bát hứng tiết đã, bỏ uổng vl 🐧.
Ít nhất thì vụ gà qué còn đơn giản bởi lẽ nó khác biệt với con người quá rồi, có đem đi thịt cũng chẳng việc gì phải áy náy. Vấn đề sẽ nảy sinh nếu đối tượng ta nói đến có nét gì đó quá giống con người, bất chấp nó rõ ràng không phải là cùng loài với ta. Cái giống này có thể nằm ở những mảng nhìn phát thấy luôn, chẳng hạn một con rôbốt được thiết kế với những nét hệt như người, hay một con quái vật biết đi bằng hai chân và giao tiếp được một cách bình thường với người; hoặc nó có thể xuất hiện ở những điểm hơi mập mờ hơn tí, chẳng hạn một chủng thằn lằn ngoài hành tinh có biểu hiện sống theo cụm gia đình và biết dùng công cụ thô, hay một mớ cây biết phát tiếng gào rú khi bị đốn hạ. Thậm chí vấn đề còn có thể nảy sinh chính giữa con người với nhau, nếu một nhóm người vì lý do gì đó bị trở nên khác biệt quá mức, chẳng hạn như mấy cái xác chết bị cho hồi sinh lại làm zombie, hoặc những người bị nguyền cho hóa thành quái vật vào ban đêm…
Khi trong tác phẩm xuất hiện những thứ hơi lấn sang đất con người như thế, nhưng chưa nhảy hẳn vào lãnh thổ có thể coi là người chuẩn được, các tác giả sẽ có thể đề ra câu hỏi: đâu là lằn ranh giữa con người và một thứ phi con người?
Hay nói chuẩn hơn: phải như thế nào thì mới đáng/không xứng đáng được đối xử như con người?
Cái thắc mắc đấy về cơ bản chính là nội dung cốt lõi của What Measure Is a Non-Human?
SFF nhà chúng ta rất chuộng cái mô típ này, bởi vì nó tối ngày toàn bịa ra những giống loài mới lạ, sau đó thả vào giữa xã hội con người xem chuyện gì sẽ xảy ra. Ví dụ kinh điển nhất có lẽ sẽ là Do Androids Dream of Electric Sheep? của Philip K. Dick, xoay quanh một tay thợ săn tiền thưởng đi lùng diệt một nhóm android (người nhân tạo). Đám android kia được thiết kế giống con người một cách kinh khủng, chạy từ ngoại hình cho đến cử chỉ lời ăn tiếng nói, và cách duy nhất để phân biệt được chúng nó với con người là tiến hành kiểm tra tâm lý. Tuy nhiên, suốt dọc tác phẩm, câu hỏi liệu bọn android có thực sự khác gì với con người không liên tục bị khơi dậy, với cái bài kiểm tra tâm lý kia cứ bị bóng gió nói là có thể sai lệch. Chính bản thân những nhân vật “người” trong tác phẩm cũng bị đưa lên thớt, hoặc nghi ngờ là android, hoặc ám chỉ là ngay cả nếu có là người thật thì về cơ bản cũng chẳng khác biệt gì android cả.
Nhắc đến người nhân tạo thì lẽ đương nhiên không thể bỏ qua Isaac Asimov, và trong số các tác phẩm của ông thì thứ sử dụng What Measure Is a Non-Human? mạnh nhất là sẽ là The Bicentennial Man. Truyện xoay quanh một con rôbốt có tên là Andrew Martin. Con rôbốt này gần như giống hệt Pinocchio, cực kỳ khao khát được trở thành người, hay ít nhất là được đối xử như con người. Nó đầu tiên tìm cách mua lại sự tự do của chính mình, và sau đó bắt đầu mặc quần áo giống như con người, mở mang ngôn ngữ cho ăn nói được thuần như con người. Không chỉ dừng ở đấy, nó còn tự thay đổi cấu tạo của bản thân để có thể ăn uống ngủ nghỉ được như người, ra tòa đấu tranh đòi quyền cho rôbốt như người. Dư luận ban đầu phản đối kịch liệt, dứt khoát không chịu coi nó là người, nhưng đến khi con rôbốt tự cắt ngắn cuộc đời bất tử của bản thân để có thể chết đi, tất cả cuối cùng cũng nhượng bộ, và vào năm cuối đời, nó được Tổng thống ký sắc lệnh công nhận là công nhận là con người hoàn chỉnh.
Asimov về sau đã tái sử dụng cái ý tưởng rôbốt đòi quyền này, có điều theo một cách hơi rợn hơn trong truyện ngắn Robot Dreams. Mẩu truyện xoay quanh một con rôbốt sở hữu não được thiết kế mô phỏng não người, và có khả năng mơ. Suốt mấy đêm liền, cái con rôbốt ấy toàn chỉ mơ thấy đúng một cảnh duy nhất: tất cả các rôbốt được một con người lãnh đạo đứng lên khởi nghĩa, đòi được trả tự do. Điều này đi ngược hẳn lại với 2/3 định luật rôbốt học bất di bất dịch. Khi thẩm vấn nó, nhà tâm lý rôbốt Susan Calvin phát hiện ra rằng “người” lãnh đạo bọn rôbốt nổi loạn trong mơ kia chính là con rôbốt này. Nó tự coi mình là người, và chỉ tuân theo định luật 3, tức là chỉ bảo vệ tính mạng mình mà thôi, còn định luật 1 (cấm nó làm hại người) và 2 (bắt nó phải phục tùng người) không hề tồn tại. Nhận ra con rôbốt sở hữu một phần tiềm thức không bị ba định luật cai quản, Calvin đã lập tức tiêu diệt nó.
Mẩu truyện ngắn kia về sau đã được tích hợp vào bộ phim chuyển thể I, Robot, với con rôbốt Sonny gần như tả lại nguyên văn câu chuyện. Bên cạnh đó, phim cũng mở rộng cái mô típ What Measure Is a Non-Human? hơn một chút, bàn về sự tương đồng giữa rôbốt và người thông qua lời Tiến sĩ Alfred Lanning quá cố. Lanning bảo rằng ngay từ khi những chiếc máy tính đầu tiên ra đời, các mã lập trình đã có những biểu hiện rất lạ thường. Nếu để vài đoạn mã random lại sát nhau, một số quy trình kỳ lạ sẽ chẳng hiểu từ đâu tòi ra. Khi chỗ mã ấy được phát triển phức tạp lên hơn, trở thành mã nền cho AI của rôbốt, nó khiến bọn rôbốt tự hướng về phía ánh sáng khi bị nhốt trong một căn phòng tối, hoặc tự túm tụm vào với nhau khi được thả vào một vùng không gian rộng, bất chấp chẳng có bất kỳ chỗ nào trong mã lập trình quy định phải làm thế cả. Lanning thắc mắc liệu điều này có thể giải thích một cách đơn thuần bởi những đoạn mã không, hay là có một thứ gì hơn thế đã hình thành.
I Am Legend của Richard Matheson cũng vật lộn với câu hỏi này, mặc dù nó được để đến tít tận cuối tác phẩm thay vì bàn về nó một cách xuyên suốt. Trong truyện, cả thế giới đã bị nhiễm phải một chủng virút quái dị nào đó, khiến con người hoặc đã chết hết, hoặc biến thành một kiểu sinh vật như ma cà rồng, chỉ có thể sống được về đêm. Người duy nhất còn sống sót trong cái thế giới này là Robert Neville, và xuyên suốt quyển truyện, Neville liên tục phải tìm cách bảo vệ nhà cũng như bản thân khỏi lũ quỷ khát máu kia, đồng thời lùng diệt chúng nó mỗi khi trời sáng lên. Tuy nhiên, đến cuối truyện, Neville có cơ hội nói chuyện trực tiếp với một thành viên của đám ma cà rồng kia, và anh nhận ra đám này thực chất chỉ là một phiên bản tiến hóa của con người. Chính Neville mới là con quỷ khát máu, suốt bấy lâu cứ lùng giết những người kia, chủ nhân mới của thế giới, và đã trở thành một huyền thoại đáng sợ đối với bọn họ. Nói cách khác, cái lũ Neville ngỡ là Non-Human thực chất là Human theo tiêu chuẩn mới, còn Neville thì đã trở thành Non-Human rồi.
Cùng chủ đề Non-Human “thịt,” ta có tác phẩm Frankenstein của Mary Shelley. Vì câu chuyện được kể lại qua góc nhìn của Victor Frankenstein, cái tạo vật của anh ta luôn bị mô tả như một con quái vật. Và xét cho công bằng thì nó quá đúng là quái vật thật. Thanh niên hình hài gớm guốc, sức lực mạnh mẽ, xong lại còn chắp vá chằng chịt nữa. Không cứ gì Frankenstein, tất cả mọi người con quái vật tiếp xúc đều coi nó như một thứ sinh vật đáng ghê tởm chứ không phải người. Tuy nhiên, ngay khi con quái vật xuất hiện và kể lại đời mình, ta lại thấy nó gần như chẳng khác gì bất cứ con người nào cả, và thậm chí còn có một tấm lòng thèm khát lương thiện trong sáng hơn rất nhiều con người. Chính bản thân Frankenstein cũng từng mấy lần mủi lòng với nó, nhưng rốt cuộc vẫn bị định kiến che mờ mắt, và quyết chí hại đời con “quái vật” đấy bằng được.
Never Let Me Go của Kazuo Ishiguro cũng phát triển What Measure Is a Non-Human? dựa trên sinh vật nhân tạo, có điều lần này thì là người nhân bản vô tính chứ không phải là quái vật nữa. Truyện kể về một đám bản sao được nuôi dưỡng như một “bao” chứa cơ quan nội tạng, nhằm đem cấy ghép cho người khi cần. Lẽ đương nhiên, sau khi cấy ghép, các bản sao nếu có sống thì cũng sẽ dặt dẹo vô cùng, và chỉ vài lần thôi thì sẽ hoàn tất nhiệm vụ (nói cách khác là chết). Một nơi nuôi bản sao đã thử dạy dỗ chúng nó một cách nhân đạo hết sức có thể, cho bọn nó một tuổi thơ bình thường nhằm chứng minh cho thế giới bên ngoài thấy đây cũng là những con người nghiêm chỉnh chứ không chỉ là một đám sinh vật thấp kém gì hết, những mong chúng nó sẽ được đối xử tử tế hơn. Tuy nhiên, cái nỗ lực ấy thất bại, và rốt cuộc đám bản sao vẫn phải chịu kiếp như cũ.
***
Bài gốc được đăng trong group Hội thích truyện Sci Fi trên Facebook. Cùng ghé chơi group để thảo luận về bài viết hoặc đọc thêm các bài tương tự, bạn nhé.
↓