Cái bài về X-Files hồi chiều gợi cho mình nhớ đến một trong những tập nổi nhất của series, ấy là Eve. Tập này xoay quanh một cặp sinh đôi (thực ra là bản sao vô tính) với trí thông minh ưu việt, nhưng lại có máu tàn ác, và suốt tập phim toàn làm những trò rất lạnh gáy.
Cái tập Eve này đại diện cho một mô típ rất hay trong nghệ thuật kể chuyện, ấy là Subverted Innocence.
Để hiểu được về Subverted Innocence (hoặc còn có thể gọi là Perverted Innocence), ta trước tiên cần nói qua về Innocence cái đã. Đây là một khái niệm hẳn chẳng ai còn lạ gì nữa rồi. Nó có đủ cách diễn tả: hồn nhiên, ngây thơ, trong sáng, thánh thiện, cùng đủ loại mỹ từ chỉ một sự không vẩn đục khác. Trong câu chuyện, tính Innocence có thể được gắn liền với một nhân vật cụ thể, bộc lộ thông qua lối suy nghĩ, hành động, tư chất đạo đức, vốn sống của người ấy; hoặc nó có thể đơn thuần được khơi dậy thông qua những đồ vật hay cảnh tượng, địa điểm thường được gắn liền với sự trong trắng.
Đại sứ thương hiệu nổi tiếng nhất của Innocence sẽ là bọn trẻ con cùng các thứ đi liền với chúng nó, chẳng hạn đồ hàng, búp bê, sân chơi, truyện cổ tích (ít nhất là phiên bản Disney hóa của chúng nó 🐧 )… nhưng cũng có thể mở rộng sang cả nhiều thứ khác nữa như những người thiểu năng trí tuệ, sư sãi, thiên thần, chùa chiền, động vật, làng mạc xưa,…
Ok, bây giờ hãy lôi cái sự trong trắng ấy ra và nhổ toẹt một bãi vào ngay giữa mặt nó, hoặc giày xéo, chà đạp, làm gì đó khiến cho nó hiện lên thật nhơ nhuốc, bẩn tưởi, méo mó đi. Xin chúc mừng, mọi người vừa tạo dựng được một hình ảnh Subverted Innocence đấy.
Subverted Innocence có một thằng anh em cực sát với nó là Innocence Lost. Cả hai đều liên quan đến việc đem sự ngây thơ ra hành hạ để tạo hiệu ứng cho tác phẩm, nhưng cái khác biệt giữa hai thằng này nằm ở cái thời điểm sự ngây thơ bị đem lên thớt. Subverted Innocence sẽ phải bùm một phát xuất hiện ngay từ đầu tác phẩm, cho thấy một thứ hay được cho là ngây thơ vốn dĩ chẳng hề như thế ngay từ đầu, và tận dụng sự tương phản nảy sinh để khơi dậy cảm giác không thoải mái/nực cười cho người thưởng thức (tùy vào mục đích tác phẩm). Innocence Lost thì mang tính hành trình hơn, với sự ngây thơ ban đầu được thể hiện một cách nghiêm túc, cho thấy nó từng tồn tại thật, nhưng về sau thì bị các sự kiện hoặc nhân vật trong tác phẩm bòn rút hoặc phá hủy đi, dẫn đến kết quả cuối cùng là một thứ xám xịt bẩn thỉu.
Ví dụ về Subverted Innocence trong SFF thì nhiều vô kể, với ví dụ tiêu biểu đầu tiên chính là cái kiểu mẫu một đứa trẻ rùng rợn hoặc già trước tuổi quá mức. Đại diện cho cái Subverted Innocence này dứt khoát phải kể đến hotboy Voldemort trong Harry Potter. Thanh niên này vốn dĩ đã là đại diện cho mọi thứ xấu xa ghê tởm trên đời rồi, nhưng không có gì lạnh gáy hơn cái lúc chúng ta được gặp mặt phiên bản hồi nhỏ của đồng chí này, lúc hắn hãy còn là Tom Marvolo Riddle. Nghe cái bà ở cô nhi viện tả cách thằng Tôm cứ tra tấ…, à nhầm, “đùa” với bè bạn mà còn thấy hãi hơn cả lúc nó lớn, bởi vì lúc bấy giờ nó hãy còn ở một tầm tuổi đáng lẽ phải trong sáng.
Một phiên bản cũng là Subverted Innocence dựa trên trẻ con, nhưng mà theo chiều ngược lại hẳn thì có bộ truyện Artemis Fowl. Trong series này, nhân vật chính là một thằng nhóc đâu mới 12 tuổi, nhưng mà cách nó được xây dựng thì chẳng có tí ngây thơ vô tội nào ở đây hết, mà chỉ toàn vô số tội thôi. Thằng bé ngoại hình được miêu tả như một con ma cà rồng, đầu óc thì biết đủ những cái thứ mà không ai nghĩ lại có thể tồn tại trong não một đứa trẻ con. Quan trọng nhất, bất chấp là nhân vật chính của series, thằng này gần như xét trên mọi góc độ lại là… phản diện. Bắt cóc, tống tiền, lừa đảo, buôn lậu, không thứ gì nó từ. Được cái nó đỡ hơn Tom Riddle, vẫn còn tí tình người bên trong, và các hành động của nó cũng kha thường xuyên nhằm phục vụ mục đích tốt, thế nên nó trở thành một trường hợp Subverted Innocence tích cực.
Rời khỏi bọn trẻ con, ta có một kiểu Subverted Innocence khác, ấy là sử dụng động vật như trong cuốn tiểu thuyết Dogs of War. Cuốn này phân nửa được thuật lại qua góc nhìn của một con chó, và cái sự hồn nhiên của nó được lột tả một cách hết sức thành công trong tác phẩm. Tuy nhiên, sự “hồn nhiên” ấy lại đi kèm với những cảnh chiến trường cực kỳ khủng khiếp, với con chó cùng đám đồng bọn của mình tả xung hữu đột chém giết từ lính phiến quân cho đến dân thường. Đọc cách nó cứ ngây thơ xun xoe bên ông chủ, đội ông chủ lên trời, tự nghĩ mình làm việc tốt trong khi đang há toang mõm bẻ gãy cổ của một kẻ “địch” tí hon, đồng thời ngăn một kẻ “địch” lớn gào thét tìm cách bạnh mồm nó ra cứu đứa “địch” nhỏ mà thấy run vô cùng. Mọi thứ lại càng trở nên đáng sợ hơn nếu anh em nhìn nhận con chó và đồng đội của nó là phép ẩn dụ cho lính trẻ con, một phiên bản Subverted Innocence tồn tại ngay ngoài đời thực.
Bộ truyện The Witcher cũng có khá nhiều lần sử dụng thủ pháp Subverted Innocence này, đặc biệt là với các mô típ giai thoại cổ tích. Ví dụ điển hình nhất là trong mẩu truyện ngắn A Grain of Truth thuộc tuyển tập The Last Wish. Đây về cơ bản là diễn xuôi lại cái phim người đẹp và quái vật của Disney, nhưng theo một kiểu vừa hài hước hơn, vừa rợn hơn. Mẩu truyện cũng có mô típ là tình yêu chân chính sẽ giúp hóa giải lời nguyền cho con quái vật, nhưng cái tình yêu chân chính, một khái niệm vốn hết sức thuần khiết, lại được thể hiện một cách rất bệnh hoạn. Tất cả các người tình của con quái vật đều chỉ đến với nó vì tiền, và kẻ duy nhất thật lòng yêu nó lại là một con ma cà rồng, và thứ “tình yêu” của con ma cà rồng kia bị chính bản chất quái thai của nó bóp méo, khiến nó không ngừng tìm cách thúc tình nhân của mình từ bỏ nhân tính để trở thành quái vật, cùng mình săn người về làm thức ăn.
Một phiên bản Subverted Innocence theo kiểu hài hước thuần túy sẽ là series manga Machimaho: I Messed Up and Made the Wrong Person into a Magical Girl! Cái bộ manga này sử dụng một mô típ đại diện cho sự ngây thơ và tốt đẹp cực kỳ kinh điển trong làng weeb chúng ta, ấy là Magical Girl. Tuy nhiên, thay vì là những bé gái trong trắng được tiên trao cho sức mạnh chống cái ác, nhân vật chính trong này lại là một nàng côn đồ vũ phu, văng tục chửi thề, ăn mặc hơi bốc mùi “ngành.” Thanh niên này chỉ là Magical Girl trên danh nghĩa, vì gần như chẳng bao giờ chịu làm cái gì tốt đẹp cả, đánh quái chỉ vì thấy chúng nó ngứa mắt thôi, và chủ yếu toàn dành thời gian bắt nạt con tiên của mình.
Các tác phẩm Subverted Innocence rất thường xuyên sử dụng hai cái thủ pháp là Deconstruction (tức thể hiện một mô típ nào đó theo cách hết sức sát với thực tiễn) hoặc Subversion (tức dương Đông kích Tây để chơi đùa với sự mong đợi của người thưởng thức tác phẩm). Hai thằng này mình đã từng đề cập đến trong hai bài riêng rồi (mặc dù thằng Subversion nói chuẩn ra là một phần nhỏ trong một bài khác 🐧 ), anh em nào quan tâm có thể đọc về chúng nó ở đây: https://scifivietnam.blogspot.com/2022/08/deconstructive-parody-cham-choc-bang.html (Deconstruction) và đây nhé: https://scifivietnam.blogspot.com/2022/07/cai-bien-mo-tip-cach-f5-dong-van.html (Subversion)
***
Bài gốc được đăng trong group Hội thích truyện Sci Fi trên Facebook. Cùng ghé chơi group để thảo luận về bài viết hoặc đọc thêm các bài tương tự, bạn nhé.
↓