Hôm nay mình vừa mới mò thấy một dự án khá thú vị, có tên là Historical Dictionary of Science Fiction (HDSF) - một cuốn từ điển online mới, chuyên định nghĩa các thuật ngữ trong dòng Sci Fi, đồng thời còn đưa ra một số ví dụ chúng nó từng được sử dụng trực tiếp, chạy ngược lại cho đến mốc xuất hiện sớm nhất của nó.
HDSF (link ở đây: https://sfdictionary.com/) được soạn thảo bởi Jesse Sheidlower, cựu biên tập viên của cuốn từ điển tiếng Anh Oxford English Dictionary (OED) nổi tiếng. Năm 2001, OED khởi xướng một dự án cộng đồng nhằm tích hợp các thuật ngữ Sci Fi vào kho từ vựng của mình, và Sheidlower chịu trách nhiệm quản lý cái dự án đấy. Rốt cuộc thì bên cạnh cải thiện lượng từ vựng của OED, dự án còn đã có một thành phẩm riêng biệt, ấy là cuốn từ điển Brave New Words, xuất bản năm 2007.
Năm 2013, Sheidlower rời OED và đi làm tư vấn ngôn ngữ bên ngoài, nhưng vẫn có phần quan tâm đến cái dự án kia. Năm ngoái, ông anh được OED cho phép tiếp tục triển khai dự án từ điển Sci Fi ấy một cách độc lập, với điều kiện là share lại dữ liệu với OED. Và thế là thanh niên đã xắn tay áo code nguyên một trang web lẻ, với cơ sở dữ liệu tính đến nay bao gồm khoảng 1.800 mục riêng biệt, chạy từ tên các dòng nhánh (cosy catastrophe, biopunk), các thuật ngữ dùng khi phê bình (Mary Sue, Clarke’s Law), từ lóng riêng của các fandom (fanzine, letterhack), tên ngôn ngữ lạ (newspeak, conlang), các thuật ngữ công nghệ mới (wetware, holoscreen), các thể loại vũ khí (blaster, phaser), từ viết tắt (FTL, BNF), thậm chí còn cả các thuật ngữ khoa học nghiêm chỉnh vốn xuất xứ từ Sci Fi nhưng ngày nay đã được cộng đồng khoa học áp dụng phổ thông (biotechnician, robotics)…
Những mục này có thể được tra một cách riêng lẻ, tra theo các tác giả, hoặc tra theo từng nhóm chủ đề. Thú vị nhất, đi kèm với nó là các trích dẫn của những tác phẩm tiêu biểu từng sử dụng cái từ ấy, chạy ngược đến tận mốc thời điểm nó ra đời (hay ít nhất là mốc sớm nhất nó từng xuất hiện trong một tài liệu Sci Fi/đời thực nào đó mà Sheidlower mò ra được). Thú vị một điều là dù các ví dụ phần đông toàn được trích từ những tác phẩm nằm trong mảng Hard Sci Fi (đọc thêm ở đây nếu anh em chưa biết nó và thằng anh em Soft Sci Fi của nó là cái gì: https://scifivietnam.blogspot.com/2022/06/sff-101-hard-soft-sci-fi.html), với các tác giả được trích dẫn nhiều nhất là Robert Heinlein, Poul Anderson và Isaac Asimov, Soft Scii Fi mới là thứ dễ có ngôn từ mới hơn. Theo lời Sheidlower, nguyên nhân chủ yếu là bởi Hard Sci Fi muốn tạo cảm giác mình có độ chính xác cao nên toàn tham khảo các tài liệu khoa học đã có và sử dụng từ của chúng nó, còn Soft Sci Fi thì chẳng quan tâm đến liệu phần khoa học của mình có bị lôm côm nếu xét theo độ thực tế không.
Trong quá trình làm HDSF, bản thân Sheidlower cũng gặp khá nhiều bất ngờ thú vị, đặc biệt khi truy nguồn gốc của từ. Ví dụ từ “thought-control” (được điều khiển bằng ý nghĩ), được sử dụng để mô tả các thiết bị được điều khiển bằng xung thần kinh, ban đầu ngỡ tưởng mới xuất hiện từ năm 1977 thì hóa ra từ 1934 đã có rồi. “Hypospray,” một thiết bị ứng dụng các tia chất lỏng áp suất cao để tiêm thuốc mà không làm rách da, vốn trước nay toàn tưởng là từ Star Trek mà có thì hóa ra đã xuất hiện từ những năm 1940 dưới dạng một thiết bị y khoa có thực, từng được đăng ký nhãn hiệu hẳn hoi.
Hiện dự án vẫn còn đang tiếp tục được cập nhật và chỉnh sửa thêm, nhưng về cơ bản cũng có kha khá thứ để anh em nghịch rồi. Mọi người thử vào bốc random vài từ để từ đó nhìn lại lịch sử của Sci Fi nhé.
***
Bài gốc được đăng trong group Hội thích truyện Sci Fi trên Facebook. Cùng ghé chơi group để thảo luận về bài viết hoặc đọc thêm các bài tương tự, bạn nhé.
↓