Nãy mình vừa bắt được một cái clip khá hay của TED-Ed, xoay quanh nguồn cội và quá trình tiến hóa của một trong những tạo vật kinh điển nhất SFF: zombie.
Như clip có nói, zombie xuất xứ từ Châu Phi, cụ thể là vùng Châu Phi Xích Đạo và Trung Phi. Mỗi tội nguồn cội chính xác của nó thì chẳng ai biết hết, và tất cả những gì chúng ta có là một số giả thuyết nghe cũng hơi xuôi tai. Có thể từ này xuất phát từ ngôn ngữ của dân Mitsogho, vì họ sử dụng từ “ndzumbi” để chỉ xác chết. Nó đến từ tiếng Kikongo, vì trong này có từ “nzambi” dùng để chỉ đấng tối cao, một tổ tiên có khả năng siêu phàm, hoặc một vị thần nào đó khác. Bên cạnh đó, cũng có thể gốc tích nó nằm ở Angola hoặc Congo, vì trong một số ngôn ngữ được nói tại đây, “zumbi” là từ dùng để chỉ một vật thể bị hồn nhập, hoặc một người trở về từ cõi chết.
Ngoài ngôn ngữ ra thì tín ngưỡng văn hóa cũng là một nguồn cần cân nhắc. Chẳng hạn, dân Kongo cho rằng khi ai đó qua đời, linh hồn của họ có thể được đặt trong một vật thể để dùng làm bùa. Thế rồi trong giai đoạn 1517 - 1804, thực dân Pháp và Tây Ban Nha đã bắt hàng trăm nghìn người Châu Phi làm nô lệ, đưa họ đến đảo Caribe (nay bao gồm Haiti và Dominica). Ở đó, tín ngưỡng của nô lệ Châu Phi bị pha trộn với truyền thống Công giáo của chính quyền thuộc địa, và một tôn giáo mang tên “vodou” đã hình thành. Theo đức tin vodou, linh hồn người có thể bị bắt và lưu giữ, trở thành một “zombi” không có cơ thể. Ngoài ra, nếu có cái xác nào không được săn sóc đúng chuẩn ngay sau khi qua đời, một pháp sư gọi là “bokor” có thể biến xác thành một con zombi vô hồn, tuyệt đối tuân theo mệnh lệnh của mình. Lũ zombis sẽ bị bắt lao động rất nặng nhọc, không được cho ăn hay cho nghỉ ngơi gì cả, cả đời chỉ biết làm giàu cho kẻ bắt giữ mình.
Nếu thấy cái đó nghe na ná chế độ nô lệ thì anh em nghĩ đúng rồi đấy. Một cách diễn giải về zombie trong tín ngưỡng vodou là nó đại diện cho kiếp nô dịch của người dân Haiti, chỉ có điều ở một tầm cao hơn hẳn. Lũ zombi thậm chí còn đã bị tước mất đường thoát tối thượng, ấy là hóa kiếp sang thế giới bên kia, và vĩnh viễn phải phục dịch đám chủ nô của mình.
Vào năm 1915, Mỹ qua chiếm đóng Haiti, và bắt đầu biết đến cái đức tin ấy. Nó dần du nhập vào văn hóa đại chúng của Mỹ, có điều bị bóp méo ít nhiều, mang tính ma mị và quái ác hơn đức tin gốc. Thế rồi đến năm 1932, tín ngưỡng đó lần đầu tiên được đưa lên màn bạc, trong một bộ phim có tên White Zombie. Phim Lấy bối cảnh ở Haiti, với nhân vật chính phải giải cứu hôn thê khỏi tay một thầy vodou tàn ác, điều hành một nhà máy đường với nhân công là các xác chết vô hồn. Bắt đầu từ đây, zombie xuất hiện ngày một nhiều trong phim ảnh Mỹ, thường có liên quan đến văn hóa Haiti, mặc dù có một số phim chém nhiệt hơn, gán zombie cho người ngoài hành tinh và Đức Quốc xã các kiểu.
Thế rồi tua nhanh đến năm 1968, và một trong những tác phẩm kinh điển nhất về bọn zombie ra đời: Night of the Living Dead.
Bộ phim có sự xuất hiện của một đám xác chết hồi sinh dưới dạng những bầy quái vật ăn thịt, di chuyển lờ đờ. Đáng chú ý là George A. Romero, đạo diễn của bộ phim, kỳ thực không xây dựng tác phẩm dựa trên zombie, dù là huyền thoại gốc hay phiên bản biến tướng thời hiện đại của nó, mà chỉ cho đây là những cái xác sống bình thường. Tuy nhiên, vì thấy quá giống mô típ zombie, khán giả lại cứ nhất mực gán cái mác zombie cho lũ xác chết trong Night of the Living Dead. Từ đó về sau, gần như mọi hình tượng zombie đều phát triển lên từ phiên bản trong Night of the Living Dead, thỉnh thoảng thêm thắt một tí, chẳng hạn việc chúng nó thèm não hoặc là thành phẩm của một loại bệnh dịch dễ lây lan.
Clip còn bàn thêm về cách zombie thời nay được ứng dụng dưới dạng phép ẩn dụ như thế nào, cũng như một sự trớ trêu nhất định đã xảy ra trong quá trình zombie du nhập từ tín ngưỡng Châu Phi vào văn hóa đại chúng của Mỹ. Nếu quan tâm anh em ngó qua nhé.
***
Bài gốc được đăng trong group Hội thích truyện Sci Fi trên Facebook. Cùng ghé chơi group để thảo luận về bài viết hoặc đọc thêm các bài tương tự, bạn nhé.
↓