Trong cái bài về bức ảnh Break The Standard mô phỏng style Akira hôm trước, có một cái tranh luận nhỏ xung quanh việc cụ thể thì phải thế nào mới là Cyberpunk. Vụ đó làm mình nhớ tới 1 cái clip do một Youtuber chuyên về anime tên là Gigguk làm, bàn về việc cụ thể phải thế nào mới được tính là anime.
Như trong clip bên dưới anh em có thể thấy, Gigguk đã đưa ra một loạt những định nghĩa phổ thông về anime, và gần như liền sau đó toàn đưa ra những trường hợp ngoại lệ để bắt bí. Ví dụ, nếu có người bảo nó cần phải mang cái style và chứa đựng các mô típ của anime, thế thì lập tức Avatar, Teen Titans, RWBY, và một lô một lốc những thằng khác nếu gọi là anime nghe sẽ hơi ngượng mồm nhưng vẫn đủ điều kiện thò mặt vào; hoặc nếu bảo rằng nó phải là hoạt hình do Nhật sẽ là anime, thế thì Castlevania, Meng Qi Shishen, Pingu in the City, và thậm chí cả Batman Beyond lại đe dọa đánh sụp cái lập luận ấy.
Sau một hồi phân tích, Gigguk chốt lại rằng anime bây giờ gần như không có định nghĩa rạch ròi nữa, mà nó đã trở thành một cái thương hiệu rồi, và những thứ nào trông có vẻ dành cho người thích anime thì nó sẽ là anime.
Ok, vậy thì cái anime này liên quan gì đến Cyberpunk?
Cyberpunk về cơ bản có rất nhiều điểm tương đồng với anime, cụ thể là ở điểm nó có một cái bản sắc cực kỳ riêng biệt, ai nhìn vào cũng có thể nhận ra ngay, nhưng bảo định nghĩa rạch ròi ra thì gần như chẳng ai làm nổi (hay ít nhất là làm được một cách hoàn hảo). Nguyên do là bởi bất kể có định nghĩa kiểu gì thì cũng sẽ có một số thằng ngoại lệ tòi ra, đe dọa sẽ phá tung toàn lập luận.
Như truyền thống thì những tác phẩm như Neuromancer của William Gibson hoặc Do Androids Dream of Electric Sheeps? của Philip K. Dick sẽ được sử dụng làm mốc để định nghĩa. Nó đòi hỏi một tác phẩm phải có sự xuất hiện của công nghệ lan tràn khắp nơi, bị lạm dụng bởi con người và dẫn đến cảnh các giá trị xã hội trở nên băng hoại, thối nát, làm thế giới trở nên u ám và nhơ nhuốc hẳn đi, và thường sẽ đi song song với một cái theme đả kích chủ nghĩa tư bản mạnh.
Tuy nhiên, nếu định nghĩa theo kiểu này thì ta lại đụng trúng những thằng đáp ứng đủ hết các điều kiện, nhưng gọi nó là Cyberpunk thì nghe rất nghịch tai. Tiêu biểu phải kể đến Brave New World của Aldous Huxley. Thanh niên này cũng có công nghệ áp dụng tràn lan và làm băng hoại xã hội, cũng có thế giới u ám, và cũng chế nhạo chủ nghĩa tư bản. Ấy thế nhưng chẳng một ai lại gọi nó là Cyberpunk hết. Tại sao lại thế? Cùng style với nó thì có thanh niên 451 độ F của Ray Bradbury, cũng có rất nhiều công nghệ tân tiến được trao cho người dân, nhưng từ đấy dẫn đến sự thui chột về giá trị xã hội và đả kích văn hóa tiêu dùng, nhưng chẳng ai lại đi gọi 451 độ F là Cyberpunk hết.
Quy hẹp cái định nghĩa truyền thống lại để đá những thằng như Brave New World ra thì kiểu gì cũng dở, bởi vì làm thế thì nhiều thằng đáng lẽ có thể coi là Cyberpunk lại bị đá ra ngoài. Ví dụ, nếu giới hạn năm ra đời là phải từ thập niên 80 đổ lên thì rất nhiều thằng thuộc phong trào New Wave, tiền thân của Cyberpunk, bị mất ghế ngay lập tức. Do Androids Dream of Electric Sheeps? ra đời năm 68, thế là coi như Cyberpunk tự tay bóp ấy. Tương tự với nó, The Caves of Steel, cuốn Sci Fi Noir kinh điển của Isaac Asimov, đáng lẽ cũng có thể ngồi im trong Cyberpunk (dù là hơi ở sát rìa tí), tự nhiên lại bị đá đi vì nó ra đời trong thập niên 50.
Nếu không đòi hỏi gì về năm sinh mà chỉ cần nó có cái style hình ảnh từ thập niên đó, thế thì cả đống thằng mang style hiện đại hoặc cổ hơn sẽ lên thớt. The Caves of Steel có nhiều nét giống với bao cấp Liên Xô hơn là 80, bộ phim The Matrix của cặp đôi Wachowskis có style khá là “thanh trùng” chứ không lòe loẹt cho lắm, và series The Murderbot Diaries của Martha Wells thì có kiểu hiện đại mang tính công nghiệp tương lai xa chứ cũng chẳng giữ hồn 80 mấy.
Mọi sự càng trở nên nhập nhằng hơn khi bản thân Cyberpunk cũng bắt đầu cảm thấy phát ớn với sự một màu của bản thân, và bắt đầu loan rộng ra tích hợp thêm các yếu tố từ những dòng khác vào bản thân, cơi nới gần như mọi giới hạn cho bớt cực đoan đi tí. Trong cái giai đoạn Post-Cyberpunk này, bất chợt một loạt những thằng vốn truyền thống toàn được phân vào các dòng khác lại trở thành ứng viên phù hợp để nhập cảnh vào đây. Điểm riêng trong Space Opera là đã thấy một nùi rồi. Một số tác phẩm trong series The Culture của Iain M. Bank cũng mang chất công nghệ cao - thế giới nát và có tư tưởng bài kích chính quyền đậm chất punk; lạc quan gấp bội như Wayfarers của Becky Chambers cũng có cái kiểu để nhân vật chính nằm đâu đó gần dưới đáy xã hội và tiếp xúc với các thành phần bất hảo, trong khi công nghệ thì tràn lan khắp mọi ngóc ngách, và cũng đủ tiêu chuẩn để gọi là Cyberpunk; The Expanse của James S. A. Corey thì còn dễ nhảy vào nữa, với cái kiểu thế giới tăm tối và các tập đoàn cũng như chính phủ những hành tinh vành đai trong tìm mọi thủ đoạn trục lợi.
Vì lúc này chẳng còn ai biết phải thế nào mới gọi được là Cyberpunk nữa, thiên hạ đành phải quay về với phương pháp nhận diện thần thánh từng được thẩm phán Potter Stewart áp dụng để định nghĩa phim sex: nhìn vào thấy giống thì gán cho nó cái tên đó thôi.
***
Bài gốc được đăng trong group Hội thích truyện Sci Fi trên Facebook. Cùng ghé chơi group để thảo luận về bài viết hoặc đọc thêm các bài tương tự, bạn nhé.
↓