Mới đây, Ian McEwan, một trong những nhà văn có tiếng tăm nhất nước Anh, có cho ra mắt một cuốn tiểu thuyết mới: Machines Like Me. Đây là một tiểu thuyết về trí tuệ nhân tạo, lấy bối cảnh là một thế giới lịch sử thay thế (Alternate History), nơi Alan Turing không tự sát mà thay vào đó phát minh ra internet, JFK không hề bị ám sát và Margaret Thatcher mất ghế ngay sau cuộc chiến Falklands. Nói tóm lại, công nghệ khoa học phát triển nhanh hơn hẳn, và tương lai của chúng ta trở thành thực tại của truyện, cho phép tác giả đặt ra một câu hỏi nghe như một tập phim Black Mirror: nếu AI biết nghĩ như con người, hay nếu con người không thể phân biệt được AI khác gì với bản thân mình thì chuyện gì sẽ xảy ra?
Và vì một lý do gì đó, đây không phải là Sci Fi.
Ít nhất theo lời tác giả thì thế 🐧.
Sau khi Ian McEwan lên tiếng khẳng định cuốn truyện mới của mình không phải là Sci Fi, bảo rằng mình muốn bàn về những vấn đề mang tính "người" hơn là "phóng với tốc độ gấp 10 lần tốc độ ánh sáng bằng giày chống trọng lực", cộng đồng văn học lập tức dậy sóng. Cả độc giả lẫn một số tác giả khác đều cảm thấy đây là một thái độ đầy tự phụ và cao ngạo, bởi McEwan như đang ngầm muốn nói Sci Fi không thể tiếp cận các đề tài mang tính nhân văn một cách tử tế. Nói trắng ra Sci Fi là đồ hạ đẳng theo quan điểm của nhà văn này.
Như bài viết trong link đã chứng minh, đó là một quan điểm cực kỳ sai lệch. Philip K Dick đã chứng minh The Man in the High Castle và Do Androids Dream of Electric Sheep? hoàn toàn có thể mang tính nhân văn chẳng kém gì các cuốn "chuẩn" khác. Gần đây hơn thì ngay cả Margaret chụy-không-bao-giờ-viết-Sci-Fi Atwood cũng đã bắt đầu công nhận The Handmaid’s Tale là Sci Fi, "bất chấp" các vấn đề xã hội trong đó. Và bộ truyện Wayfarers của Becky Chambers mà nếu ai ở lâu trong group sẽ thấy mình suốt ngày ca ngợi như Kinh Thánh thậm chí còn đánh thẳng vào cái đề tài AI và con người như McEwan một cách cực kỳ thành công.
Cái tư tưởng kỳ thị sắc tộc này thực chất đã tồn tại từ rất lâu. Jules Verne trong thời của mình toàn bị khinh là nhà văn "thị trường" và không đáng để văn giới quan tâm. Vladimir Nabokov, tác giả Lolita, từng tuyên bố rằng: "Tôi cực ghét khoa học viễn tưởng với ba cái trai gái anh hùng, giật gân vớ vẩn," mặc dù lúc đó đồng chí này đang viết Ada, một tiểu thuyết với bối cảnh là một Trái Đất với lịch sử thay thế mang tên là Demonia.
Roger Luckhurst, giáo sư văn học hiện đại và đương đại tại Birkbeck, Đại học London, có giải thích rằng một phần lý do là... ghen tị. Ông bảo rằng, "Một người như Ann Radcliffe đã bán được hàng ngàn ấn bản và kiếm bộn tiền, thế nên các tác giả văn học chính thống chê rằng đó toàn là truyện nhảm nhí và rác rưởi, và họ thực sự khó chịu khi mấy tác giả kia kiếm được nhiều tiền đến thế." Ngoài ra thì giai đoạn 50s, 60s là lúc có nhiều tác phẩm Sci Fi được đăng trên các tạp chí rẻ tiền (tạp chí "pulp"), thế nên thương hiệu Sci Fi cũng bị trở thành rẻ tiền luôn.
Ngày nay thì cái vấn nạn này đã nhẹ hơn, nhưng vẫn chưa hề biến mất hẳn. Michel Faber, một tác giả Sci Fi Anh, có bảo là: "Tôi suốt ngày nghe mọi người nói rằng họ rất ngạc nhiên khi thấy mình lại thích và xúc động đến thế khi đọc The Book of Strange New Things hay Under the Skin, bởi vì họ 'không thích khoa học viễn tưởng' hoặc 'thường không đọc sách như thế '." Tác giả SFF người Mỹ gốc Phi nổi tiếng Ursula K. Le Guin thì bảo Sci Fi vẫn còn bị coi là trẻ con, vẫn bị gán với cái hình ảnh "Thuyền trưởng mặc đồng phục đen pha bạc oai hùng... các nhà khoa học điên cùng những cô con gái xinh đẹp," khiến độc giả ngượng không dám khoe là mình thích đọc dòng này. Becky Chambers (tác giả Wayfarers) thì bảo mình chỉ muốn gào tướng lên rằng, "Chụy mày viết khoa học viễn tưởng đấy nhé!" nhưng lại sợ bị tống ra bàn trẻ con và không chơi được với ai cả.
Đây là một điều đáng buồn bởi vì Sci Fi là một công cụ cực kỳ mạnh. Chambers có bảo "Ngại nhất là cứ rao giảng mãi với cùng một nhóm người cùng tư tưởng. Cái hay của Sci Fi là nó giúp con người ta nhìn thế giới theo kiểu khác, và phải lan truyền được đến cho nhiều người thì mới hiệu quả." Trước tình hình vẫn còn nhiều đồng chí cứ bằng mọi giá quây Sci Fi vào một cái trại tập trung như bro McEwan này, chặng đường trước mắt sẽ vẫn còn chông gai lắm.
***
Bài gốc được đăng trong group Hội thích truyện Sci Fi trên Facebook. Cùng ghé chơi group để thảo luận về bài viết hoặc đọc thêm các bài tương tự, bạn nhé.
↓