Một trong những mô típ thường gặp nhất trong Sci Fi là việc con người lần đầu tiên tiếp xúc với người ngoài hành tinh. Chủ yếu các tác phẩm sử dụng mô típ này sẽ đào sâu vào các hệ lụy nảy sinh từ cuộc gặp gỡ ấy, chẳng hạn phản ứng của con người ra sao, thế giới/vũ trụ sẽ phát triển theo chiều hướng thế nào, chuyến phiêu lưu gì sẽ diễn ra,... Nhưng có một tình tiết cực kỳ quan trọng mà ít tác phẩm nào thực sự cất công đào sâu tìm hiểu: gặp nhau rồi thì nói chuyện với nhau kiểu gì?
Như anh em hẳn đã từng thấy trong bộ phim Arrival hoặc trong bản truyện ngắn gốc Story of Your Life của nó, ngôn ngữ là một trong những chướng ngại khổng lồ ngoài sức tưởng tượng khi giao tiếp với một nền văn minh lạ. Ngay cả chỉ tính riêng việc phân tích các ngôn ngữ đang được con người chúng ta sử dụng với nhau thôi mà các nhà ngôn ngữ học cũng đã toát mồ hôi ra rồi, bất chấp chúng ta chung nhau về cực kỳ nhiều thứ và có thể hiểu cùng một số khái niệm. Trong trường hợp diễn giải ngôn ngữ ngoài hành tinh, chúng ta khả năng cao sẽ phải làm việc với một thứ chưa từng có bất kỳ hệ quy chiếu tương đương nào trên Trái Đất.
Các nhà khoa học đã rất nỗ lực tìm một thứ ngôn ngữ chung nhất mà ai cũng có thể hiểu được, nhưng tính đến nay điều ấy xem chừng là quá viển vông. Rào cản đầu tiên họ gặp phải là bản thân cái phương thức giao tiếp cũng đã muôn hình vạn trạng. Ngay cả ở trên Trái Đất, ta đã thấy những thứ như cây cối và động vật giao tiếp với nhau bằng mùi, hóa chất, cử chỉ, sóng điện từ, hay thậm chí bằng phương pháp gì đó đến nay chẳng ai hiểu. Bố ai mà biết một chủng loài sống tại một nơi có điều kiện trái ngược hẳn với Trái Đất sẽ dùng cái phương thức gì để "nói" hoặc "viết".
Ngay cả khi nhìn thoáng hẳn ra, sử dụng các khái niệm khoa học bất định (VD điển hình nhất là toán) để tương tác thay vì giao tiếp bằng ngôn ngữ xã hội đơn thuần thì cũng gặp phải một vấn đề rất lớn nữa: mọi khái niệm khoa học, bất chấp cơ bản đến đâu, cũng có thể sẽ tùy cách nhìn nhận mà trở nên khác nhau. Căn bản bởi vì ngay cả nền tảng khoa học ngày nay cũng gắn liền với thế giới quan của con người, bởi lẽ, khó tin làm sao, mọi kiến thức khoa học của ta đều là do con người phát triển (chắc thế 🐧 ).
Một nhà ngôn ngữ học tên Friedrich Wilhelm von Humboldt từng đưa ra một giả thuyết là ngôn ngữ một người sử dụng có thể làm thay đổi cách cảm nhận của người đó về thực tại, và từ đó các khái niệm mà họ xây dựng về thực tại cũng sẽ thay đổi tùy theo ngôn ngữ họ sử dụng. Các nhà khoa học thậm chí còn đã chứng minh được rằng chỉ cần thay đổi ngôn ngữ sử dụng thôi là con người ta có thể tự làm thay đổi lối suy nghĩ của mình, đến mức gần như tẽ ra được một tính cách riêng. Thậm chí nếu chuyển từ ngôn ngữ nói sang ngôn ngữ cử chỉ một thời gian thì khả năng nhận thức sẽ bị thay đổi một cách rõ rệt, kéo dài đến tận 6 năm sau (Ted Chiang cũng từng nói một phần cảm hứng cho Story of Your Life bắt nguồn từ việc nghiên cứu ngôn ngữ cử chỉ cũng như cách nhận thức thay đổi khi phương thức giao tiếp thay đổi).
Chính bởi vậy nên việc hình thành một phương thức giao tiếp, hoặc "ngôn ngữ", có thể đem ra áp dụng cho mọi lần tiếp xúc đầu với một nền văn minh lạ bất kỳ chắc sẽ chẳng bao giờ đi quá được mấy trang truyện Đôrêmon.
***
Bài gốc được đăng trong group Hội thích truyện Sci Fi trên Facebook. Cùng ghé chơi group để thảo luận về bài viết hoặc đọc thêm các bài tương tự, bạn nhé.
↓